Διαλογισμός: Πώς η πρακτική των Βουδιστών μοναχών ενισχύει τον εγκέφαλο – Τι αποκαλύπτει νέα διεθνής μελέτη

Ο διαλογισμός συχνά παρερμηνεύεται ως μια παθητική κατάσταση «απουσίας σκέψης» ή πνευματικής αδράνειας. Ωστόσο, μια νέα διεθνής μελέτη ανατρέπει αυτή την αντίληψη, αποδεικνύοντας ότι η πραγματικότητα είναι πολύ πιο δυναμική.

Κατά τη διάρκεια του διαλογισμού, ο εγκέφαλος δεν εφησυχάζει, αλλά αναδιατάσσει τη λειτουργία του. Επιτυγχάνει δε έναν εντυπωσιακό συντονισμό ανάμεσα σε διαφορετικές περιοχές του, λειτουργώντας με πιο οργανωμένο τρόπο.

Η έρευνα δημοσιεύθηκε στο επιστημονικό περιοδικό Neuroscience of Consciousness και πραγματοποιήθηκε από διεθνή ομάδα ερευνητών με επικεφαλής τον καθηγητή ψυχολογίας Karim Jerbi. Στόχος της ήταν να κατανοηθεί τι ακριβώς συμβαίνει στον εγκέφαλο κατά τη διάρκεια διαφορετικών μορφών διαλογισμού.

Διαλογισμός και εγκέφαλος – Τι ακριβώς μελέτησαν οι ερευνητές

Στην έρευνα συμμετείχαν 12 βουδιστές μοναχοί της παράδοσης Thai Forest, με μέσο όρο εμπειρίας πάνω από 15.000 ώρες διαλογισμού ο καθένας. Η επιλογή τόσο έμπειρων ασκούμενων επέτρεψε στους επιστήμονες να εξετάσουν «καθαρά» και σταθερά μοτίβα εγκεφαλικής λειτουργίας.

Οι καταγραφές έγιναν σε ειδικό εργαστήριο με μαγνητο-εγκεφαλογράφημα (MEG).  Πρόκειται για μη επεμβατική τεχνική απεικόνισης, η οποία  δείχνει τη λειτουργία του εγκεφάλου σε πραγματικό χρόνο, καθώς καταγράφει τα μαγνητικά πεδία που παράγονται από την ηλεκτρική δραστηριότητα των νευρώνων (εγκεφαλικά κύματα) με μεγάλη ακρίβεια.

Οι μοναχοί εξετάστηκαν σε τρεις καταστάσεις:

• σε απλή κατάσταση ηρεμίας
• κατά τη διάρκεια διαλογισμού Σαμάθα
• και κατά τη διάρκεια διαλογισμού Βιπασάνα

Ποιες είναι οι δύο μορφές διαλογισμού

Η Σαμάθα είναι τεχνική εστιασμένης προσοχής. Ο ασκούμενος συγκεντρώνεται σε ένα συγκεκριμένο αντικείμενο,  συνήθως την αναπνοή, με στόχο τη σταθερότητα και τη βαθιά ηρεμία.

Η Βιπασάνα είναι τεχνική ανοιχτής παρατήρησης. Δεν εστιάζει σε ένα μόνο σημείο, αλλά στην επίγνωση του ό,τι συμβαίνει στο παρόν: σκέψεις, συναισθήματα, σωματικές αισθήσεις, χωρίς κρίση ή παρέμβαση.

Με άλλα λόγια:

• Η Σαμάθα «στενεύει» το πεδίο της προσοχής
• Η Βιπασάνα «ανοίγει» το πεδίο της επίγνωσης

Διαλογισμός και εγκέφαλος – Τι έδειξαν τα αποτελέσματα

Το βασικό εύρημα της μελέτης ήταν ότι, όταν οι μοναχοί διαλογίζονταν, ο εγκέφαλός τους αντί να γίνεται πιο «ήσυχος», έδειχνε να λειτουργεί με έναν πιο σύνθετο και πιο οργανωμένο τρόπο σε σχέση με την απλή ξεκούραση ή όταν κάποιος κάθεται ήρεμα χωρίς να κάνει κάτι συγκεκριμένο.

Τι σημαίνει αυτό στην πράξη; Στην κατάσταση ηρεμίας, ο νους συχνά περιπλανιέται: περνούν σκέψεις, εικόνες, αναμνήσεις, ανησυχίες, χωρίς σταθερό ρυθμό. Στον διαλογισμό, όμως, ο εγκέφαλος φαίνεται να μπαίνει σε μια διαφορετική «λειτουργική διάταξη». Δεν λειτουργεί με τον ίδιο τυχαίο ή επαναλαμβανόμενο τρόπο, αλλά εμφανίζει πιο πλούσια και ποικίλα μοτίβα δραστηριότητας. Σαν να ενεργοποιούνται και να συνεργάζονται καλύτερα διαφορετικές «ομάδες» νευρικών κυττάρων. Είναι σαν να περνά από ένα διάσπαρτο, ανοργάνωτο βουητό σε μια πιο καθαρή, συντονισμένη «ορχήστρα».

Οι ερευνητές παρατήρησαν επίσης αλλαγές στον τρόπο που συγχρονίζονται τα λεγόμενα «εγκεφαλικά κύματα». Αυτός ο όρος δεν είναι τίποτε μυστηριώδες: περιγράφει τους ρυθμούς με τους οποίους τα νευρικά κύτταρα τείνουν να ενεργοποιούνται μαζί, σαν να κρατούν έναν κοινό ρυθμό επικοινωνίας. Κατά τον διαλογισμό, ο ρυθμός αυτός δεν έγινε απλώς πιο γρήγορος ή πιο αργός. Άλλαξε ο τρόπος οργάνωσης της επικοινωνίας: ο εγκέφαλος δεν έκανε «περισσότερα» ή «λιγότερα», αλλά έκανε τα πράγματα διαφορετικά.

Με άλλα λόγια, ο διαλογισμός δεν μοιάζει με παθητική χαλάρωση. Μοιάζει περισσότερο με μια ενεργή κατάσταση στην οποία ο εγκέφαλος αναδιοργανώνει τον τρόπο που δουλεύει, ώστε να είναι πιο σταθερός και πιο ευέλικτος ταυτόχρονα.

• Διαβάστε επίσης – Διαλογισμός: Ένα εργαλείο νοητικής και συναισθηματικής αποφόρτισης

Η έννοια της «κριτικότητας» και γιατί είναι σημαντική

Ένα από τα πιο σημαντικά ευρήματα αφορά την έννοια της «κριτικότητας». Πρόκειται για μια κατάσταση ισορροπίας ανάμεσα στην υπερβολική τάξη και στο χάος.

Ένας εγκέφαλος που είναι υπερβολικά άκαμπτος δυσκολεύεται να προσαρμοστεί. Αντίθετα, υπερβολική αστάθεια μπορεί να οδηγήσει σε αποδιοργάνωση. Η ιδανική λειτουργία βρίσκεται στο ενδιάμεσο σημείο: σταθερός αλλά και ευέλικτος.

Η μελέτη έδειξε ότι:

• Η Βιπασάνα φέρνει τον εγκέφαλο πιο κοντά σε αυτή την ιδανική ισορροπία, ενισχύοντας την προσαρμοστικότητα
• Η Σαμάθα οδηγεί σε μια πιο σταθερή και συγκεντρωμένη κατάσταση

Δηλαδή, οι δύο τεχνικές ενεργοποιούν διαφορετικά «προφίλ» εγκεφαλικής οργάνωσης.

Τι σημαίνουν όλα αυτά για την ψυχική υγεία

Η αυξημένη ευελιξία της εγκεφαλικής λειτουργίας μπορεί να εξηγεί γιατί ο διαλογισμός συνδέεται με μείωση του άγχους και των συμπτωμάτων κατάθλιψης.

Στην κατάθλιψη, για παράδειγμα, παρατηρείται συχνά επαναλαμβανόμενη αρνητική σκέψη. Ένας εγκέφαλος που μπορεί να μετακινείται πιο εύκολα από ένα μοτίβο σκέψης σε άλλο ενδέχεται να «απεγκλωβίζεται» ευκολότερα από τέτοιους κύκλους.

Παράλληλα, η ενίσχυση της ικανότητας εστίασης της προσοχής βοηθά στη ρύθμιση των συναισθημάτων και στη μείωση της εσωτερικής έντασης.

Φωτογραφία: istock