Εμβόλια κατά του καρκίνου: Τα βήματα προόδου και οι προκλήσεις

Τα εμβόλια έχουν αλλάξει δραματικά την πορεία των λοιμωδών νοσημάτων, αποτρέποντας, σύμφωνα με τις διαθέσιμες εκτιμήσεις, περίπου 154 εκατομμύρια θανάτους παγκοσμίως τα τελευταία 50 χρόνια. Η δυνατότητα αξιοποίησης της ίδιας βασικής αρχής απέναντι στον καρκίνο αποτελεί αντικείμενο έρευνας εδώ και δεκαετίες, με περιορισμένη όμως κλινική επιτυχία μέχρι σήμερα.

Μια νέα ανασκόπηση που δημοσιεύθηκε στην ιατρική επιθεώρηση JAMA στις 21 Σεπτεμβρίου 2026 παρουσιάζει τα νεότερα δεδομένα για τα αντικαρκινικά εμβόλια και τις διαφορετικές στρατηγικές που βρίσκονται σήμερα σε κλινική ανάπτυξη.

Οι εξελίξεις στην ανοσολογία των όγκων και στην τεχνολογία των εμβολίων έχουν δημιουργήσει νέα δεδομένα, αναφέρουν οι ιατροί της Θεραπευτικής Κλινικής ΕΚΠΑ στο Νοσοκομείο Αλεξάνδρα Δρ. Μαρία Καπαρέλου (παθολόγος – ογκολόγος) και Θάνος Δημόπουλος (καθηγητής Θεραπευτικής – Ογκολογίας – Αιματολογίας, διευθυντής Θεραπευτικής Κλινικής, π. πρύτανης ΕΚΠΑ).

Έχουν ταυτοποιηθεί περισσότερα από 2.000 αντιγόνα των όγκων. Επιπλέον, έχει διευρυνθεί σημαντικά η γνώση των επιστημόνων για τους ανοσολογικούς μηχανισμούς που απαιτούνται ώστε το ανοσοποιητικό σύστημα να αναγνωρίσει και να εξουδετερώσει αποτελεσματικά τα καρκινικά κύτταρα.

Ταυτοχρόνως, έχουν αναπτυχθεί ασφαλείς και αποτελεσματικές τεχνολογίες μεταφοράς των εμβολίων. Έτσι έχει ανανεωθεί το ερευνητικό ενδιαφέρον για την αξιοποίησή τους σε διαφορετικές μορφές καρκίνου.

Τρία βασικά συστατικά

Όπως συμβαίνει και με τα εμβόλια έναντι των λοιμώξεων, τα αντικαρκινικά εμβόλια συνδυάζουν τρία βασικά συστατικά:

• Το αντιγόνο, δηλαδή τον στόχο που καλείται να αναγνωρίσει το ανοσοποιητικό σύστημα
• Έναν ανοσοενισχυτικό παράγοντα που ενεργοποιεί την ανοσιακή απόκριση
• Ένα κατάλληλο σύστημα μεταφοράς

Μετά τη χορήγηση του εμβολίου, τα αντιγόνα προσλαμβάνονται από κύτταρα του έμφυτου ανοσοποιητικού συστήματος. Αυτά είναι κυρίως τα επονομαζόμενα δενδριτικά κύτταρα, τα οποία τα επεξεργάζονται και τα παρουσιάζουν στα Τ- και Β-λεμφοκύτταρα.

Με αυτόν τον τρόπο ενεργοποιείται η επίκτητη ανοσία, δημιουργώντας μια ειδική ανοσιακή απόκριση απέναντι στα καρκινικά κύτταρα που φέρουν το συγκεκριμένο αντιγόνο, η οποία μπορεί να διατηρηθεί για μεγάλο χρονικό διάστημα.

Διάφορα αντιγόνα

Τα αντιγόνα που μπορούν να αποτελέσουν στόχο ενός αντικαρκινικού εμβολίου διαφέρουν σημαντικά.

Σε ορισμένες περιπτώσεις πρόκειται για μη μεταλλαγμένες πρωτεΐνες, όπως το ERBB2/HER2 και το MUC1. Οι πρωτεΐνες αυτές εκφράζονται ή τροποποιούνται με διαφορετικό τρόπο στα καρκινικά κύτταρα. Έτσι μπορούν να αναγνωριστούν από το ανοσοποιητικό σύστημα.

Ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσιάζουν τα νεοαντιγόνα, τα οποία προκύπτουν από μεταλλάξεις του όγκου. Αυτά δημιουργούν νέες αλληλουχίες αμινοξέων που δεν υπάρχουν στα φυσιολογικά κύτταρα.

Τα νεοαντιγόνα μπορούν να προκαλέσουν ειδική Τ-κυτταρική ανοσιακή απόκριση, ενεργοποιώντας:

• Τα CD8+ κυτταροτοξικά κύτταρα
• Τα CD4+ βοηθητικά Τ-λεμφοκύτταρα

Εμβόλια στην κλινική πράξη

Ορισμένες εμβολιαστικές και ανοσολογικές προσεγγίσεις έχουν ήδη περάσει στην κλινική πράξη. Μεταξύ αυτών συμπεριλαμβάνονται:

• Το sipuleucel-T για τον μεταστατικό ευνουχοάντοχο καρκίνο του προστάτη
• Το BCG για τον μη μυοδιηθητικό καρκίνο της ουροδόχου κύστης
• Το talimogene laherparepvec (T-VEC), ένας ογκολυτικός ιός που χορηγείται ενδοογκικά σε ασθενείς με προχωρημένο, μη εξαιρέσιμο μελάνωμα

Οι προσεγγίσεις αυτές διαφέρουν σημαντικά μεταξύ τους. Έχουν όμως ως κοινό χαρακτηριστικό την ενεργοποίηση της επίκτητης ανοσιακής απόκρισης έναντι του καρκίνου.

Εξατομικευμένα εμβόλια

Ιδιαίτερη ερευνητική δραστηριότητα καταγράφεται σήμερα στην ανάπτυξη εξατομικευμένων εμβολίων. Η αλληλούχηση νέας γενιάς, η τεχνητή νοημοσύνη και οι τεχνολογίες εμβολίων που βασίζονται σε νουκλεϊκά οξέα επιτρέπουν την αναγνώριση των μεταλλάξεων ενός όγκου και την ανάπτυξη εμβολίων που στοχεύουν νεοαντιγόνα του συγκεκριμένου ασθενούς.

Ωστόσο, κανένα εμβόλιο που βασίζεται σε μεταλλαγμένα αντιγόνα δεν έχει έως σήμερα έγκριση από τις αρμόδιες ρυθμιστικές Αρχές, όπως η Υπηρεσία Τροφίμων & Φαρμάκων (FDA) των ΗΠΑ.

Χαρακτηριστικό παράδειγμα αποτελεί το εξατομικευμένο εμβόλιο mRNA-4157 σε ασθενείς με χειρουργημένο μελάνωμα υψηλού κινδύνου σταδίου IIIB-IV. Συνολικά 157 ασθενείς τυχαιοποιήθηκαν σε mRNA-4157 μαζί με pembrolizumab ή σε pembrolizumab μόνο.

Με διάμεση παρακολούθηση 23 μηνών, η επιβίωση χωρίς υποτροπή ήταν 76,6% με τον συνδυασμό. Με το φάρμακο μόνο ήταν 60%. Το mRNA-4157 αξιολογείται πλέον σε τυχαιοποιημένες μελέτες φάσης III.

Ο καρκίνος του παγκρέατος

Η ανασκόπηση αναφέρεται επίσης σε μικρή μελέτη φάσης I στον καρκίνο του παγκρέατος. Από τους 16 ασθενείς που έλαβαν εξατομικευμένο RNA εμβόλιο νεοαντιγόνων μετά τη χειρουργική επέμβαση, οι 8 ανέπτυξαν ειδική Τ-κυτταρική ανοσιακή απόκριση. Με διάμεση παρακολούθηση 3,2 ετών, οι ανοσιακές αποκρίσεις εξακολουθούσαν να είναι ανιχνεύσιμες.

Τα εμβόλια αρχίζουν να μελετώνται και στο πεδίο της πρόληψης του καρκίνου σε άτομα αυξημένου κινδύνου. Σε μελέτη φάσης Ib/II σε άτομα με σύνδρομο Lynch, το εμβόλιο Nous-209 προκάλεσε ειδική ανοσιακή απόκριση σε όλους τους αξιολογήσιμους συμμετέχοντες.

Το Nous-209 κωδικοποιεί 209 αντιγόνα από μεταλλάξεις τύπου frameshift. Στο 85%των ασθενών  εξακολουθούσαν να ανιχνεύονται ειδικά Τ-λεμφοκύτταρα έναν χρόνο αργότερα.

Δεν αναφέρθηκαν σοβαρές ανεπιθύμητες ενέργειες σχετιζόμενες με το εμβόλιο. Πρόκειται, ωστόσο, για δεδομένα ασφάλειας και ανοσογονικότητας και όχι για απόδειξη ότι το εμβόλιο προλαμβάνει την εμφάνιση καρκίνου.

Υπάρχουν ακόμα σημαντικές προκλήσεις

Το να αναπτυχθούν εμβόλια για τον καρκίνο δεν είναι εύκολο. Παρά την σημαντική πρόοδο που έχει επιτευχθεί εξακολουθούν να υπάρχουν σημαντικές προκλήσεις.

Η αναγνώριση των κατάλληλων νεοαντιγόνων και η παραγωγή ενός εξατομικευμένου εμβολίου μπορεί να χρειασθούν αρκετές εβδομάδες. Επιπλέον,  σχεδόν οι μισοί δυνητικά κατάλληλοι ασθενείς σε ορισμένες μελέτες τελικά δεν έλαβαν το εμβόλιο. Αυτό οφειλόταν είτε σε εξέλιξη της νόσου που απαιτούσε χημειοθεραπεία είτε λόγω αδυναμίας παραγωγής του.

Πολλά εξ άλλου από τα έως τώρα εμβόλια χορηγούνται μαζί με ανοσοθεραπεια, με στόχο τη βελτίωση στο μέγιστο δυνατό βαθμό της κλινικής αποτελεσματικότητας.

Η ανάπτυξη αντικαρκινικών εμβολίων παραμένει ένα απαιτητικό πεδίο, με σημαντικές επιστημονικές και πρακτικές προκλήσεις. Ωστόσο, η βαθύτερη κατανόηση της ανοσολογίας των όγκων, η δυνατότητα αναγνώρισης ολοένα περισσότερων καρκινικών αντιγόνων και οι νέες τεχνολογίες ανάπτυξης και χορήγησης εμβολίων έχουν ανανεώσει το ερευνητικό ενδιαφέρον.

«Σήμερα, τα αντικαρκινικά εμβόλια μελετώνται όχι μόνο για τη θεραπεία της εγκατεστημένης νόσου και την πρόληψη της υποτροπής, αλλά και, σε πρώιμο ακόμη στάδιο, για την πρωτογενή πρόληψη του καρκίνου», καταλήγουν οι δύο ειδικοί.

Φωτογραφία: iStock