Παρέμβαση ΠΟΥ: Η έλλειψη νοσηλευτών απειλεί τα συστήματα υγείας στην Ευρώπη – 8 άξονες δράσης

Τον κώδωνα του κινδύνου κρούει ο Παγκόσμιος Οργανισμός Υγείας (ΠΟΥ) σχετικά με το οξύ πρόβλημα της έλλειψης νοσηλευτικού προσωπικού στα ευρωπαϊκά συστήματα υγείας . Το Περιφερειακό Γραφείο Ευρώπης του ΠΟΥ, εξέδωσε το πρώτο ενημερωτικό κείμενο πολιτικής, στο οποίο περιγράφονται συγκεκριμένες δράσεις για την αντιμετώπιση του φαινομένου.

Όπως επισημαίνεται, η υποστελέχωση σε νοσοκομεία και δομές πρωτοβάθμιας φροντίδας, επηρεάζει άμεσα την ασφάλεια και την ποιότητα της περίθαλψης των ασθενών. Επιπλέον, επιβαρύνει τη σωματική και ψυχική αντοχή των επαγγελματιών υγείας και δοκιμάζει τη σταθερότητα και τη βιωσιμότητα των ίδιων των συστημάτων υγείας.

• Διαβαστε επίσης: Η εξάρτηση της Ευρώπης από τους ξένους γιατρούς και νοσηλευτές αυξάνεται, σύμφωνα με έκθεση του ΠΟΥ

ΠΟΥ – Μια «ωρολογιακή βόμβα» για τα συστήματα υγείας

Ήδη από το 2022, ο Παγκόσμιος Οργανισμός Υγείας είχε προειδοποιήσει ότι οι ελλείψεις υγειονομικού προσωπικού στην Ευρώπη συνιστούν «ωρολογιακή βόμβα». Σύμφωνα με τις εκτιμήσεις του, έως το 2030 η Ευρωπαϊκή Περιφέρεια ενδέχεται να βρεθεί αντιμέτωπη με έλλειμμα σχεδόν ενός εκατομμυρίου επαγγελματιών υγείας, με τους νοσηλευτές να αποτελούν τη μεγαλύτερη κατηγορία.

Σύμφωνα με τον ΠΟΥ, η εικόνα αυτή δεν προέκυψε αιφνιδιαστικά. Η έλλειψη νοσηλευτών είναι αποτέλεσμα πιέσεων που συσσωρεύονται τα τελευταία χρόνια. Οι ανάγκες φροντίδας αυξάνονται διαρκώς,  ενώ, την ίδια στιγμή, το διαθέσιμο προσωπικό παραμένει περιορισμένο. Ο αυξημένος φόρτος εργασίας και η συνεχής πίεση (ψυχολογική, εργασιακή, οικονομική), οδηγούν σε  επαγγελματική εξουθένωση. Πολλοί νοσηλευτές αποχωρούν πρόωρα από το επάγγελμα, γεγονός που επιτείνει το πρόβλημα.

Δημιουργείται έτσι ένας φαύλος κύκλος. Όσο μειώνεται ο αριθμός των νοσηλευτών, τόσο αυξάνεται η πίεση σε όσους παραμένουν, γεγονός που οδηγεί σε νέες παραιτήσεις και διευρύνει περαιτέρω το έλλειμμα.

Ο Περιφερειακός Διευθυντής του ΠΟΥ για την Ευρώπη, δρ Χανς Χένρι Π. Κλούγκε, τόνισε ότι η επαρκής στελέχωση με νοσηλευτές δεν μπορεί να αντιμετωπίζεται ως «πολυτέλεια» ή «διοικητική λεπτομέρεια», αλλά ως «επένδυση κρίσιμης σημασίας» για την ασφάλεια των ασθενών και τη συνολική λειτουργία των συστημάτων υγείας.

Αντιπροσωπεύουν άλλωστε περισσότερο από το ήμισυ του ανθρώπινου δυναμικού στην υγεία,  συγκεκριμένα το 56%.  «Εάν τα κράτη είναι πράγματι προσηλωμένα στην προστασία των ασθενών», πρόσθεσε, «οφείλουν να λάβουν συγκεκριμένα μέτρα ώστε να διασφαλίσουν ότι το προσωπικό είναι αριθμητικά επαρκές και σωστά εκπαιδευμένο».

Πού βρίκσεται η Ελλάδα

Σύμφωνα με την τελευταία έκθεση Health at a Glance: Europe 2024, η οποία εκπονήθηκε από την Ευρωπαϊκή Επιτροπή σε συνεργασία με τον ΟΟΣΑ και βασίζεται στα πιο πρόσφατα διαθέσιμα στοιχεία (2022–2023), τουλάχιστον 15 χώρες της Ευρωπαϊκής Ένωσης ανέφεραν έλλειψη νοσηλευτών.

Στην ίδια έκθεση επισημαίνεται ότι η Ελλάδα συγκαταλέγεται στις χώρες με χαμηλή αναλογία ενεργών νοσηλευτών ανά 1.000 κατοίκους.

Ενώ ο μέσος όρος της ΕΕ διαμορφώνεται περίπου στους 8–9 νοσηλευτές ανά 1.000 κατοίκους, στην Ελλάδα ο αντίστοιχος δείκτης κινείται περίπου στο μισό, γεγονός που αποτυπώνει διαχρονικό έλλειμμα στελέχωσης.

Η «ασφαλής στελέχωση»

Ο Παγκόσμιος Οργανισμός Υγείας αναφέρεται στον  όρο «ασφαλής στελέχωση», τον οποίο ορίζει ως τη διασφάλιση του κατάλληλου αριθμού νοσηλευτών, με το σωστό επίπεδο εκπαίδευσης και δεξιοτήτων και επαρκή υποστήριξη, ώστε να μπορούν να παρέχουν ποιοτική και ασφαλή φροντίδα. Στο αυτό το πλαίσιο, η έννοια αυτή έχει δύο διαστάσεις.

Σε στρατηγικό επίπεδο, αφορά τον μακροπρόθεσμο σχεδιασμό: πόσοι νοσηλευτές εκπαιδεύονται, πώς χρηματοδοτείται η εκπαίδευση και η απασχόλησή τους, καθώς και πώς κατανέμεται και διατηρείται το ανθρώπινο δυναμικό στο σύστημα υγείας. Σε επιχειρησιακό επίπεδο, αφορά την καθημερινή πράξη: να βρίσκονται οι κατάλληλοι επαγγελματίες, στον σωστό χώρο και χρόνο, ώστε να ανταποκρίνονται στις πραγματικές ανάγκες των ασθενών.

Οι οκτώ άξονες δράσης

Στο επίκεντρο της παρέμβασης του ΠΟΥ βρίσκονται οκτώ βασικές πολιτικές κατευθύνσεις, οι οποίες αποσκοπούν στη διαμόρφωση ενός σταθερού και βιώσιμου πλαισίου στελέχωσης.

1. Αναγνώριση της κρισιμότητας του ρόλου των νοσηλευτών για την ασφάλεια των ασθενών

Ο ΠΟΥ τονίζει ότι η ποιότητα της φροντίδας και η προστασία των ασθενών εξαρτώνται άμεσα από τον αριθμό, τις δεξιότητες και τις συνθήκες εργασίας των νοσηλευτών. Εάν τα συστήματα υγείας δεν προστατεύουν το προσωπικό από την επαγγελματική εξουθένωση, τη σωματική καταπόνηση και την ψυχική επιβάρυνση, τότε υπονομεύεται και η ασφάλεια των ίδιων των ασθενών.

2. Διαχείριση της πολυπλοκότητας του συστήματος υγείας

Η στελέχωση δεν επηρεάζεται μόνο από τον αριθμό των εργαζομένων. Συνδέεται με τη χρηματοδότηση, την αξιοποίηση της ψηφιακής τεχνολογίας, την οργάνωση των ομάδων φροντίδας και τη διαρκώς αυξανόμενη πολυπλοκότητα των περιστατικών. Δεν υπάρχει μία απλή ή άμεση λύση. Απαιτείται συντονισμένη προσέγγιση που να λαμβάνει υπόψη όλες τις παραμέτρους.

3. Μακροπρόθεσμη και κοινή δέσμευση όλων των εμπλεκομένων

Η βιώσιμη μεταρρύθμιση δεν μπορεί να βασιστεί σε αποσπασματικές παρεμβάσεις. Κυβερνήσεις, εργοδότες, ρυθμιστικές αρχές, επαγγελματικοί φορείς, συνδικάτα και εκπαιδευτικά ιδρύματα, οφείλουν να συνεργαστούν συστηματικά και σε βάθος χρόνου. Η σταθερότητα της πολιτικής κατεύθυνσης είναι κρίσιμη.

4. Αξιοποίηση αξιόπιστων και «έξυπνων» δεδομένων

Η λήψη αποφάσεων πρέπει να βασίζεται σε ακριβή στοιχεία για τον αριθμό του προσωπικού, τον φόρτο εργασίας και τις πραγματικές ανάγκες φροντίδας. Ο ΠΟΥ τονίζει ότι οι αποφάσεις για τη στελέχωση πρέπει να βασίζονται σε αξιόπιστα και επικαιροποιημένα στοιχεία. Για να γίνει αυτό, χρειάζονται σύγχρονα πληροφοριακά συστήματα, που να «επικοινωνούν» μεταξύ τους και να δίνουν σαφή εικόνα της κατάστασης. Όσο πιο ακριβή και οργανωμένα είναι τα εθνικά δεδομένα, τόσο πιο αποτελεσματικός μπορεί να είναι και ο συνολικός ευρωπαϊκός σχεδιασμός στον τομέα της υγείας

5. Ενίσχυση της παρακολούθησης και της λογοδοσίας

Ο ΠΟΥ επισημαίνει ότι δεν αρκεί να ανακοινώνονται στόχοι για καλύτερη στελέχωση. Πρέπει να υπάρχουν σαφείς κανόνες που να ορίζουν πόσο προσωπικό χρειάζεται σε κάθε δομή και με ποια κριτήρια. Παράλληλα, τα κράτη οφείλουν να παρακολουθούν συστηματικά αν αυτοί οι κανόνες τηρούνται και να δημοσιοποιούν τα στοιχεία. Μόνο έτσι μπορεί να ελέγχεται αν οι δεσμεύσεις εφαρμόζονται στην πράξη. Διαφορετικά, οι εξαγγελίες παραμένουν θεωρητικές και δεν οδηγούν σε πραγματική αλλαγή.

6. Στοχευμένες και ορθολογικές επενδύσεις

Η χρηματοδότηση αποτελεί βασική προϋπόθεση, αλλά από μόνη της δεν αρκεί. Απαιτούνται κατάλληλα κίνητρα, θεσμικοί κανόνες και μηχανισμοί, που να καθιστούν την επαρκή στελέχωση σταθερή πρακτική και όχι περιστασιακή επιλογή.

7. Ποιοτική εκπαίδευση και συνεχής επαγγελματική ανάπτυξη

Η εκπαίδευση πρέπει να ανταποκρίνεται στις σύγχρονες κλινικές ανάγκες, ενώ η διαρκής επιμόρφωση να επιτρέπει στους νοσηλευτές να εξελίσσουν δεξιότητες και να συμμετέχουν ενεργά στον σχεδιασμό της φροντίδας. Ένα καλά καταρτισμένο προσωπικό μπορεί να συμβάλει ουσιαστικά και στις αποφάσεις στελέχωσης.

8. Ενίσχυση της ηγεσίας των νοσηλευτών

Είναι σημαντικό οι νοσηλευτές να έχουν λόγο στις αποφάσεις που αφορούν τη δουλειά τους και την οργάνωση της φροντίδας. Όταν συμμετέχουν ενεργά στον σχεδιασμό και στη διαχείριση του προσωπικού, οι λύσεις που εφαρμόζονται είναι πιο ρεαλιστικές και ανταποκρίνονται καλύτερα στις ανάγκες κάθε μονάδας υγείας.

Συνολικά, ο ΠΟΥ επισημαίνει ότι η αντιμετώπιση της κρίσης υποστελέχωσης δεν μπορεί να περιοριστεί σε μια μεμονωμένη πολιτική επιλογή. Απαιτείται συνολικός ανασχεδιασμός του τρόπου με τον οποίο οργανώνεται, χρηματοδοτείται και στηρίζεται η εργασία των νοσηλευτών, στα ευρωπαϊκά συστήματα υγείας.

Φωτογραφία: istock