Ευρωπαϊκή Ημέρα Ενημέρωσης για τον καρκίνο του προστάτη: Οι εξελίξεις στη θεραπεία και η εξατομίκευση του PSA

Ο καρκίνος του προστάτη αποτελεί μία από τις συχνότερες κακοήθειες στον ανδρικό πληθυσμό και ένα από τα σημαντικότερα ζητήματα δημόσιας υγείας στην Ευρώπη.

Η Ευρωπαϊκή Ημέρα Ενημέρωσης για τον Καρκίνο του Προστάτη στις 15 Σεπτεμβρίου αποτελεί αφορμή για να αναδειχθεί η σημασία της έγκαιρης διάγνωσης και των μεγάλων αλλαγών στην αντιμετώπιση της νόσου.

Ο καρκίνος του προστάτη δεν αποτελεί μία ενιαία νόσο. Συμπεριλαμβάνει όγκους με πολύ διαφορετική βιολογική συμπεριφορά:

• Από νεοπλάσματα που μπορεί να μη χρειαστούν ποτέ θεραπεία
• Έως ιδιαίτερα επιθετικούς όγκους που απαιτούν έγκαιρη και εντατική συστηματική αντιμετώπιση

Οι ιατροί της Θεραπευτικής Κλινικής ΕΚΠΑ στο Νοσοκομείο Αλεξάνδρα Δρ. Μαρία Καπαρέλου (παθολόγος – ογκολόγος) και Θάνος Δημόπουλος (καθηγητής Θεραπευτικής – Ογκολογίας – Αιματολογίας, διευθυντής Θεραπευτικής Κλινικής, Νοσοκομείο «Αλεξάνδρα», τ. πρύτανης ΕΚΠΑ) αναφέρουν ότι o σημαντικότερος παράγοντας κινδύνου είναι η ηλικία. Η συχνότητα του καρκίνου του προστάτη αυξάνεται σημαντικά μετά τα 50 έτη.

Το οικογενειακό ιστορικό έχει επίσης ιδιαίτερη σημασία. Η γενετική προδιάθεση αποτελεί πλέον αναπόσπαστο μέρος της σύγχρονης προσέγγισης. Παθογόνες μεταλλάξεις σε γονίδια επιδιόρθωσης του DNA, με χαρακτηριστικότερο παράδειγμα το BRCA2, σχετίζονται τόσο με αυξημένο κίνδυνο εμφάνισης όσο και με επιθετικότερη βιολογική συμπεριφορά της νόσου.

Ιδιαίτερη σημασία έχει το γεγονός ότι ο καρκίνος του προστάτη στα πρώιμα στάδια εξελίσσεται συχνά χωρίς εμφανή συμπτώματα. Οι διαταραχές της ούρησης, όταν υπάρχουν, δεν είναι ειδικές για τη νόσο. Αντιθέτως, πολλές φορές σχετίζονται με καλοήθεις παθήσεις του προστάτη.

Επομένως, η απουσία συμπτωμάτων δεν πρέπει να δημιουργεί εφησυχασμό. Η σύγχρονη προσέγγιση δίνει έμφαση στην έγκαιρη και εξατομικευμένη εκτίμηση του κινδύνου, με στόχο την αναγνώριση των κλινικά σημαντικών όγκων σε στάδιο όπου η νόσος είναι δυνητικά ιάσιμη.

Η διάγνωση

Το ειδικό προστατικό αντιγόνο (PSA) παραμένει βασικό εργαλείο για την πρώιμη ανίχνευση του καρκίνου του προστάτη. Ωστόσο, η αύξησή του δεν είναι ειδική για την κακοήθεια. Μπορεί να παρατηρηθεί και σε καλοήθεις παθήσεις του προστάτη.

Για τον λόγο αυτό, η αξιολόγησή του εντάσσεται σε μια συνολική εκτίμηση του ατομικού κινδύνου. Κατ’ αυτήν λαμβάνονται υπ’ όψιν:

• Η ηλικία
• Το οικογενειακό ιστορικό
• Τα κλινικά χαρακτηριστικά κάθε άνδρα

Σημαντική θέση στη σύγχρονη διαγνωστική προσέγγιση κατέχει πλέον η πολυπαραμετρική μαγνητική τομογραφία (mpMRI). Αυτή η απεικονιστική εξέταση συμβάλλει στην ακριβέστερη ανίχνευση ύποπτων εστιών και στην αναγνώριση των κλινικά σημαντικών όγκων. Επιπλέον, καθοδηγεί την απόφαση για διενέργεια και στόχευση της βιοψίας.

Οι σύγχρονες ευρωπαϊκές κατευθυντήριες οδηγίες προτείνουν εξατομικευμένη στρατηγική πρώιμης διάγνωσης. Η συζήτηση για έλεγχο με PSA μπορεί να αρχίζει:

• Από τα 50 έτη στον γενικό ανδρικό πληθυσμό
• Από τα 45 έτη σε άνδρες με αυξημένο κίνδυνο (λ.χ. εκείνους με σχετικό οικογενειακό ιστορικό)
• Από τα 40 έτη στους φορείς παθογόνων μεταλλάξεων BRCA2

Το διάστημα επανελέγχου δεν είναι ίδιο για όλους, αλλά προσαρμόζεται στον αρχικό κίνδυνο.

Ο χαμηλού κινδύνου καρκίνος του προστάτη

Εξίσου σημαντικό είναι να αποφεύγεται η υπερθεραπεία. Σε άνδρες με εντοπισμένο καρκίνο χαμηλού κινδύνου, η ενεργός παρακολούθηση (active surveillance) αποτελεί τεκμηριωμένη θεραπευτική στρατηγική.

Η ενεργός παρακολούθηση συνίσταται στην συστηματική παρακολούθηση και στην παρέμβαση μόνο όταν υπάρχουν ενδείξεις βιολογικής εξέλιξης της νόσου.

Όταν απαιτείται ριζική θεραπεία, η ριζική προστατεκτομή και η ακτινοθεραπεία, με ή χωρίς ορμονοθεραπεία αναλόγως με τον κίνδυνο, μπορούν να προσφέρουν υψηλές πιθανότητες μακροχρόνιου ελέγχου ή ίασης.

Ο προχωρημένος και μεταστατικός καρκίνος του προστάτη

Ιδιαίτερα σημαντική είναι η πρόοδος που έχει επιτευχθεί τα τελευταία χρόνια στη θεραπεία του προχωρημένου και μεταστατικού καρκίνου του προστάτη. Έχουν εισαχθεί νέες θεραπευτικές επιλογές, οι οποίες έχουν μεταβάλει ουσιαστικά τη φυσική πορεία της νόσου.

Η στέρηση των ανδρογόνων (androgen deprivation therapy – ADT) εξακολουθεί να αποτελεί τη βάση της συστηματικής θεραπείας. Η σύγχρονη αντιμετώπιση, όμως, στηρίζεται πλέον στην έγκαιρη εντατικοποίηση της θεραπείας.

Η προσθήκη νεότερων παραγόντων που στοχεύουν τον άξονα του ανδρογονικού υποδοχέα, έχει επιτύχει σημαντική παράταση τόσο του ελέγχου της νόσου όσο και της συνολικής επιβίωσης. Τέτοιου είδους παράγοντες είναι τα φάρμακα:

• Abiraterone
• Enzalutamide
• Apalutamide
• Darolutamide

Επιπλέον, σε κατάλληλα επιλεγμένους ασθενείς, η θεραπευτική στρατηγική μπορεί να εντατικοποιηθεί περαιτέρω με τριπλό συνδυασμό ADT, νεότερης ορμονικής θεραπείας και χημειοθεραπείας με δοσεταξέλη. Ο συνδυασμός αυτός προσφέρει πρόσθετο κλινικό όφελος, ιδιαίτερα σε ασθενείς με μεταστατική νόσο υψηλού φορτίου ή αυξημένου κινδύνου.

Μία άλλη εξέλιξη είναι η σταδιακή μετάβαση από τη θεραπεία με βάση αποκλειστικά το στάδιο που έχει ο καρκίνος του προστάτη, στη θεραπεία με βάση τη μοριακή ταυτότητα του όγκου.

Η ανίχνευση μεταλλάξεων στα γονίδια BRCA1/2 και σε άλλα γονίδια ομόλογου ανασυνδυασμού μπορεί να οδηγήσει στη χρήση στοχευμένων θεραπειών, όπως οι PARP αναστολείς, σε κατάλληλα επιλεγμένους ασθενείς. Επιπρόσθετα, η στόχευση του PSMA (Prostate-Specific Membrane Antigen) έχει δημιουργήσει ένα νέο πεδίο τόσο στην απεικόνιση, μέσω του PSMA PET/CT, όσο και στη θεραπεία.

Η θεραπεία με ¹⁷⁷Lu-PSMA αποτελεί μία σύγχρονη μορφή στοχευμένης θεραπείας. Αξιοποιεί την έκφραση του PSMA στα καρκινικά κύτταρα για την εκλεκτική χορήγηση θεραπευτικής ακτινοβολίας στις εστίες της νόσου. Με αυτό τον τρόπο διευρύνονται σημαντικά οι θεραπευτικές δυνατότητες για επιλεγμένους ασθενείς με προχωρημένο καρκίνο του προστάτη.

Εξατομικευμένη Ιατρική

Ο καρκίνος του προστάτη αποτελεί ένα από τα πλέον χαρακτηριστικά παραδείγματα της μετάβασης της σύγχρονης Ογκολογίας προς την Εξατομικευμένη Ιατρική και την Ιατρική Ακριβείας.

Η πρόκληση δεν περιορίζεται πλέον μόνο στην έγκαιρη διάγνωση. Επεκτείνεται στην ακριβή εκτίμηση της βιολογικής συμπεριφοράς της νόσου και στην επιλογή της θεραπευτικής στρατηγικής που ανταποκρίνεται καλύτερα στα ιδιαίτερα χαρακτηριστικά κάθε ασθενούς.

Οι εξελίξεις στη μοριακή διάγνωση, την απεικόνιση και τις σύγχρονες θεραπευτικές επιλογές έχουν διευρύνει σημαντικά τις δυνατότητες αντιμετώπισης της νόσου. Στόχος δεν είναι απλώς η παράταση της επιβίωσης, αλλά και η διατήρηση της ποιότητας ζωής. Η έγκαιρη διάγνωση, η σωστή εκτίμηση του κινδύνου και η εξατομικευμένη θεραπεία αποτελούν σήμερα τους βασικούς πυλώνες για τη βέλτιστη αντιμετώπιση του καρκίνου του προστάτη.

«Η Ευρωπαϊκή Ημέρα Ενημέρωσης για τον Καρκίνο του Προστάτη υπενθυμίζει τη σημασία της έγκαιρης διάγνωσης και της σωστής ενημέρωσης. Σήμερα διαθέτουμε τα μέσα για να εντοπίζουμε τη νόσο νωρίτερα, να εκτιμούμε με μεγαλύτερη ακρίβεια τη βιολογική της συμπεριφορά και να επιλέγουμε αποτελεσματικότερες, εξατομικευμένες θεραπευτικές στρατηγικές», σημειώνουν οι δύο ειδικοί.

«Ο καρκίνος του προστάτη δεν αντιμετωπίζεται πλέον με μία θεραπεία για όλους, αλλά με τη σωστή θεραπευτική απόφαση για κάθε ασθενή ξεχωριστά. Και όσο νωρίτερα ξεκινά αυτή η διαδρομή, τόσο περισσότερες είναι οι δυνατότητες που έχουμε να αλλάξουμε την πορεία της νόσου», καταλήγουν.

Φωτογραφία: iStock