Σύνδρομο του «χρυσού παιδιού»: Όταν η τελειότητα γίνεται βάρος από την παιδική ηλικία ως την ενήλικη ζωή

Το «σύνδρομο του χρυσού παιδιού» (golden child syndrome – του επιτυχημένου παιδιού θα λέγαμε) περιγράφει μια δυσλειτουργική οικογενειακή δυναμική, όπου οι γονείς βλέπουν και αντιμετωπίζουν το παιδί τους σαν να είναι «τέλειο». Δεν πρόκειται για το παιδί θαύμα, το οποίο έχει εξαιρετικές ικανότητες, αλλά για το παιδί που σημειώνει επιτυχίες και το οποίο οι γονείς αποφασίζουν να εξιδανικεύσουν.

Το υπερφορτώνουν με επαίνους και προσοχή, ενώ συχνά γίνονται ελαστικοί όταν το παιδί συμπεριφέρεται άσχημα και δεν του καταλογίζουν ευθύνες. Σε ορισμένες περιπτώσεις, αυτό μπορεί να καλλιεργήσει στο παιδί μια αλαζονική, εγωκεντρική αντίληψη για τον κόσμο.

Παράλληλα, οι γονείς έχουν υπερβολικά μεγάλες προσδοκίες, με αποτέλεσμα το παιδί να νιώθει ότι προσδιορίζεται μόνο από τις επιτυχίες και τις αποτυχίες του. Αν υπάρχουν αδέλφια, συνήθως είτε περνούν στο περιθώριο είτε φορτώνονται τον ρόλο του «αποδιοπομπαίου τράγου».

Αυτή η δυναμική φαίνεται να εμφανίζεται συχνότερα σε οικογένειες όπου ένας ή και οι δύο γονείς έχουν ναρκισσιστικά χαρακτηριστικά ή/και διάγνωση ναρκισσιστικής διαταραχής προσωπικότητας (NPD), αν και η διαθέσιμη έρευνα δεν επαρκεί για να το τεκμηριώσει με βεβαιότητα.

• Διαβάστε επίσης: Ο ναρκισσισμός υποχωρεί με την ηλικία, δείχνει νέα μελέτη

Όπως τονίζει η  Κέιτ Έσλεμαν (κλινική ψυχολόγος και συνεργάτιδα της Cleveland Clinic, με ειδίκευση στις οικογενειακές σχέσεις και την αυτοεκτίμηση) είναι σημαντικό να θυμόμαστε ότι ο όρος « χρυσό παιδί» είναι όρος της ποπ κουλτούρας και όχι επίσημη διάγνωση.

Δεν υπάρχει δηλαδή κλινικός ορισμός και δεν έχει μελετηθεί εκτενώς. Παρ’ όλα αυτά, η έννοια μπορεί να βοηθήσει πολλούς ανθρώπους να κατανοήσουν καλύτερα το παρελθόν τους και να το επεξεργαστούν.

Συνηθισμένα σημάδια ενός «χρυσού παιδιού»

Η δρ Έσλεμαν αναφέρει οκτώ χαρακτηριστικά που συχνά εμφανίζονται σε άτομα που μεγάλωσαν ως «χρυσά παιδιά».

1) Δυσκολίες στη διαμόρφωση ταυτότητας

Οι άλλοι είναι ο καθρέφτης μας. Οι σχέσεις μας με τους άλλους  μάς βοηθούν να ανακαλύψουμε ποιοι είμαστε, τι μας ταιριάζει, τι θέλουμε και πού ανήκουμε. Με άλλα λόγια είναι σημαντικό στοιχείο για τη διαμόρφωση της ταυτότητάς μας.

Σε πολλές περιπτώσεις, όμως, ένας γονιός με έντονα ναρκισσιστικά στοιχεία παρεμβαίνει σε αυτή τη διαδικασία ή την καπελώνει: «χτίζει» για το παιδί μια ταυτότητα έτοιμη. Κάτι σαν ρόλο.

Και επειδή ο ρόλος αυτός εξαρτάται από τις ανάγκες και τη διάθεση του γονιού, δεν είναι σταθερός. Έτσι, μεγαλώνοντας, πολλά «χρυσά παιδιά»:

• δυσκολεύονται να βρουν έναν δικό τους, αυθεντικό εαυτό
• αλλάζουν συμπεριφορά ή «προσωπικότητα» για να νιώθουν οι άλλοι άνετα
• δυσκολεύονται να πάρουν αποφάσεις ή να σταθούν ανεξάρτητα

2) Υπερπροσπάθεια για να «αξίζουν» την αγάπη

Δεν ισχύει για όλους, όμως αρκετοί μεγαλώνουν με την αίσθηση ότι η γονεϊκή αγάπη είναι υπό όρους: «Θα σε αγαπώ όταν τα κάνεις όλα σωστά». Έτσι καταλήγουν να δουλεύουν διαρκώς παραπάνω, συχνά εις βάρος των αναγκών τους, για να κερδίσουν επιβεβαίωση. Αυτό το μοτίβο «ευχαριστώ τους άλλους» μπορεί να οδηγήσει σε τελειομανία, εκμετάλλευση από τρίτους, συσσωρευμένο θυμό και εργασιακή εξουθένωση.

3) Έλλειψη ανάληψης ευθύνης

Όταν ένα παιδί μεγαλώνει σε περιβάλλον όπου «δεν φταίει ποτέ», επειδή ο γονιός δεν το βάζει να λογοδοτήσει, μπορεί να δυσκολευτεί αργότερα να αναγνωρίσει λάθη και να διαχειριστεί συνέπειες. Σύμφωνα με τη δρ Έσλεμαν, η απουσία ορίων και συνεπειών μπορεί να:

• κάνει πιο δύσκολη τη λογοδοσία ή την ενσυναίσθηση
• ενισχύσει την τάση για μετάθεση ευθυνών
• δυσκολέψει την αποδοχή εποικοδομητικής κριτικής
• φέρει προβλήματα ρύθμισης συναισθήματος (π.χ. ξεσπάσματα)
• δημιουργήσει την αίσθηση ότι οι πράξεις δεν έχουν «βάρος», αφού δεν έχουν συνέπειες
• ενθαρρύνει συμπεριφορές αναζήτησης προσοχής, ακόμη και αρνητικής

4) Υπερβολική αίσθηση σημαντικότητας

Πολλά «χρυσά παιδιά» μεγαλώνουν με την ιδέα ή και ακούγοντάς το ξεκάθαρα, ότι είναι «ανώτερα» από τους άλλους και ότι δικαιούνται ειδική μεταχείριση. Όταν αργότερα η πραγματικότητα δεν επιβεβαιώνει αυτή την πεποίθηση, η εσωτερική σύγκρουση μπορεί να είναι ιδιαίτερα επώδυνη.

5) «Μεγάλωσα πριν την ώρα μου»

Το παιδί δεν αντιμετωπίζεται ως παιδί, αλλά ως «στήριγμα». Το να τοποθετείται ένα παιδί σε βάθρο συνδέεται συχνά με προσδοκίες που δεν ταιριάζουν στην ηλικία του. Από οικονομική συνεισφορά  μέχρι ατελείωτο διάβασμα ή υποχρέωση να είναι «το καλό παράδειγμα». Με άλλα λόγια, δεν προλαβαίνει να ζήσει την παιδικότητά του.

6) Τεταμένες σχέσεις με αδέλφια

Όταν ένα παιδί γίνεται το κέντρο της θετικής προσοχής, είναι εύκολο να δημιουργηθεί ένταση μέσα στην οικογένεια. Επηρεάζει τόσο το πώς νιώθουν τα αδέλφια μεταξύ τους όσο και το πώς νιώθουν απέναντι στους γονείς. Αυτό το μοτίβο ανταγωνισμού/ζήλιας είναι κλασικό σε οικογένειες όπου υπάρχει «χρυσό παιδί».

7) Έντονος φόβος αποτυχίας

Η παιδική ηλικία (και η ζωή) χτίζεται πάνω σε δοκιμές, λάθη και ρίσκο. Όμως όταν υπάρχει συνεχής πίεση για «άριστες επιδόσεις», το λάθος βιώνεται σαν απειλή. «Υπάρχει η προσδοκία ότι το χρυσό παιδί θα διαπρέψει. Οι γονείς περιμένουν τελειότητα και το παιδί μαθαίνει να την περιμένει κι από τον εαυτό του», εξηγεί η δρ Έσλεμαν. Μόνο που η τελειότητα δεν είναι εφικτή. Έτσι, το παιδί μπορεί να αναπτύξει άγχος που επιμένει μέχρι την ενήλικη ζωή.

8) Θέματα αυτοεκτίμησης

Παρά την εικόνα «υπεροχής», πολλοί δυσκολεύονται με ανασφάλεια. Ακόμη και όταν υπάρχουν ναρκισσιστικές τάσεις, η αυτοεκτίμηση μένει εύθραυστη αν είναι δεμένη αποκλειστικά με επιτεύγματα ή με την έγκριση των γονιών.

Σύνδρομο του «χρυσού παιδιού» -Πώς επηρεάζει τις σχέσεις και την αυτοεικόνα στην ενήλικη ζωή

Τα χαρακτηριστικά αυτά συχνά δεν μένουν στην παιδική ηλικία. «Ταξιδεύουν» μαζί μας και εκφράζονται σε σχέσεις, εργασία, επιλογές και τρόπο που βλέπουμε τον εαυτό μας και ως ενήλικες. Η δρ Έσλεμαν σημειώνει ότι είναι συχνό να εμφανίζονται:

Ναρκισσιστικά μοτίβα σκέψης/συμπεριφοράς: Η ανατροφή σε ένα μη ρεαλιστικό πλαίσιο δημιουργεί μη ρεαλιστικές προσδοκίες από τον εαυτό και τους άλλους. Δεν σημαίνει ότι όλοι θα αναπτύξουν NPD, αλλά είναι συχνό να υιοθετηθούν συγκεκριμένα μοτίβα.

Αρνητικοί τρόποι αντιμετώπισης: Κάποιοι αντιδρούν στις υπερβολικές απαιτήσεις με υποαπόδοση, επαναστατικότητα ή αυτοκαταστροφικές συμπεριφορές. Η «αυτο-υπονόμευση» δίνει ένα αίσθημα ελέγχου: «εγώ αποφασίζω αν θα τα καταφέρω».

Ανασφαλής ή αποφευκτικός δεσμός στις σχέσεις: Όταν η αγάπη βιώνεται στην παιδική ηλικία υπό όρους, οι ενήλικες σχέσεις γίνονται πιο αγχωτικές. Μπορεί να εμφανιστεί υπερεξάρτηση, εμμονική ανησυχία μέσα στη σχέση ή, στην άλλο άκρο, αποφυγή σχέσεων για να προληφθεί η απόρριψη.

Σύνδρομο απατεώνα: Η αίσθηση ότι «παίζω ρόλο» και ότι δεν αξίζω πραγματικά τον έπαινο μπορεί να είναι εντονότερη όταν όλη η ταυτότητα χτίστηκε πάνω σε προσδοκίες τρίτων.

Επιβαρύνσεις ψυχικής υγείας: Ακόμη κι αν δεν φτάνουν πάντα σε επίπεδο διάγνωσης, η συνεχής πίεση και το τραύμα μπορούν να οδηγήσουν σε εξουθένωση, άγχος και καταθλιπτική διάθεση.

Πώς μπορεί να επουλωθεί το τραύμα

Το «σύνδρομο του χρυσού παιδιού» μπορεί να αφήσει βαθιά ιχνη και τραύματα. Παρ’ όλα αυτά, η αλλαγή είναι εφικτή  και συνήθως ξεκινά από το να αναγνωρίσουμε το μοτίβο χωρίς ντροπή, αλλά με ειλικρίνεια. Η δρ Έσλεμαν προτείνει:

Δουλειά με θεραπευτή/θεραπεύτρια. Ένας ειδικός μπορεί να βοηθήσει να «ξεδιπλώσεις» εμπειρίες του παρελθόντος και να διαχειριστείς τις σημερινές αλληλεπιδράσεις. Αν χρειάζεται αλλαγή σκέψης ή συμπεριφοράς, θα λειτουργήσει ως οδηγός. Η διαδικασία μπορεί να είναι ψυχολογικά απαιτητική, γι’ αυτό η επαγγελματική στήριξη είναι πολύτιμη.

Δημιούργησε δίκτυο υποστήριξης. Για κάποιους, μια ομάδα υποστήριξης (ειδικά αν νιώθουν ότι έχουν βιώσει ναρκισσιστική κακοποίηση) μπορεί να είναι σημαντικό βήμα. Για άλλους, αρκεί ένας κύκλος ανθρώπων που εμπιστεύονται και που τους «κρατά στη γη».

Γνώρισε τον εαυτό σου  και κάνε χώρο να τον αγαπήσεις. Δεν είσαι προέκταση των γονιών σου. Έχεις δικό σου νου, επιθυμίες, αξίες. Δοκίμασε να εξερευνήσεις: τι σου αρέσει πραγματικά; Τι σε ξεκουράζει; Τι σε γεμίζει; Γράψε φράσεις ενδυνάμωσης, ξεκίνα μια δραστηριότητα που πάντα ήθελες, όρισε τι σημαίνει για σένα αυτοφροντίδα και κάν’ το πράξη.

Αναγνώρισε τι σε αποσταθεροποιεί συναισθηματικά: Ποιες καταστάσεις σε γυρίζουν σε παλιές αντιδράσεις; Όσο γίνεται, προσπάθησε τη στιγμή που συμβαίνει να ονοματίζεις το συναίσθημα («τώρα νιώθω φόβο/ντροπή/θυμό»). Η παρατήρηση σε βοηθά να δεις πώς το χθες επηρεάζει το σήμερα.

Εξάσκησε την ενσυνειδητότητα (mindfulness). Ημερολόγιο, διαλογισμός, γιόγκα ή ακόμη και ένα σταθερό περπάτημα 30 λεπτών την ημέρα. Ο στόχος είναι να επιστρέφεις στο παρόν. «Τι σκέφτομαι; Τι νιώθω; Τι χρειάζομαι;» Αυτή η πρακτική βοηθά τόσο στη μείωση του στρες όσο και στην «θεραπεία του εσωτερικού παιδιού».

Ο τρόπος που μας μεγάλωσαν επηρεάζει βαθιά την ενήλικη ζωή μας, αλλά δεν μας καθορίζει για πάντα. Με προσπάθεια, υποστήριξη και σταθερά βήματα, οι άνθρωποι μπορούν να ξεφύγουν από ρόλους που τους «φόρεσαν», να χτίσουν πιο υγιείς σχέσεις και να βρουν τον αυθεντικό εαυτό τους.

ΠΗΓΗ: clevelandclinic

Φωτογραφία