Αυτοκτονίες στην εφηβεία: Τα προειδοποιητικά σημάδια που δεν γίνονται έγκαιρα ορατά

Οι αυτοκτονίες και η αυτοκτονικότητα στην εφηβεία αποτελούν σήμερα ένα από τα σοβαρότερα ζητήματα δημόσιας υγείας παγκοσμίως, προκαλώντας έντονη ανησυχία σε επιστήμονες, οργανισμούς ψυχικής υγείας, σχολικές κοινότητες και οικογένειες.  Σύμφωνα με τον Παγκόσμιο Οργανισμό Υγείας (WHO), η αυτοκτονία αποτελεί την τρίτη κύρια αιτία θανάτου στις ηλικίες 15–29 ετών παγκοσμίως.

• Διαβάστε επίσης: Ασκληπιείο Βούλας: Μάχη για τη ζωή της δίνει η μία 17χρονη, ενώ κατέληξε η δεύτερη ανήλικη – Έπεσαν από από τον 6ο όροφο

Στην Ευρωπαϊκή Ένωση, τα στοιχεία δείχνουν ότι η αυτοκτονία παραμένει μία από τις βασικές αιτίες θανάτου στους νέους. Το 2022, περισσότεροι από 1 στους 6 θανάτους ατόμων ηλικίας 15–29 ετών στην ΕΕ οφειλόταν σε εκούσιο αυτοτραυματισμό, ενώ η αυτοκτονία ήταν η δεύτερη σημαντικότερη αιτία θανάτου στους νέους, μετά τα ατυχήματα.

Στην Ελλάδα, τα διαθέσιμα στοιχεία δείχνουν χαμηλότερα ποσοστά αυτοκτονιών σε σχέση με πολλές ευρωπαϊκές χώρες, χωρίς όμως το πρόβλημα να παύει να είναι ιδιαίτερα ανησυχητικό. Η ΚΛΙΜΑΚΑ, μέσω του Παρατηρητηρίου Αυτοκτονιών, μιας δομής που καταγράφει, αναλύει και παρακολουθεί περιστατικά αυτοκτονιών και αυτοκαταστροφικής συμπεριφοράς στην Ελλάδα, ανέφερε, αξιοποιώντας στοιχεία της ΕΛΣΤΑΤ, αύξηση 11,2% στις αυτοκτονίες το 2022 σε σχέση με το 2021. Σύμφωνα με τα πιο πρόσφατα δεδομένα του Παρατηρητηρίου, το 2024 καταγράφηκαν 469 περιστατικά αυτοκτονίας στην Ελλάδα, ενώ επισημαίνεται και πιθανή υποκαταγραφή της τάξης του 15%–20%.

Βασικοί παράγοντες κινδύνου – Επιστημονική προσέγγιση

Τα αίτια της εφηβικής αυτοκτονικότητας είναι σύνθετα. Ο ΠΟΥ αναφέρει ως βασικούς παράγοντες κινδύνου την επιβλαβή χρήση αλκοόλ, την κακοποίηση στην παιδική ηλικία, το στίγμα γύρω από την αναζήτηση βοήθειας, τα εμπόδια πρόσβασης σε υπηρεσίες ψυχικής υγείας και την πρόσβαση σε μέσα αυτοκτονίας.

Επιστημονική ανασκόπηση που δημοσιεύθηκε στο επιστημονικό περιοδικό National Library of Medicine (PMC) επισημαίνει ότι σημαντικοί κοινωνικοί παράγοντες κινδύνου για την εφηβική αυτοκτονικότητα είναι το bullying, το κοινωνικό στίγμα, η κοινωνικοοικονομική θέση και οι κοινωνικές ανισότητες. Η μελέτη υπογραμμίζει ότι οι κοινωνικές πιέσεις και ο αποκλεισμός μπορούν να επηρεάσουν σημαντικά την ψυχική υγεία των εφήβων.

Αντίστοιχα, ανασκόπηση που δημοσιεύθηκε το 2025 στο επιστημονικό περιοδικό Frontiers in Psychology καταγράφει ως βασικούς παράγοντες κινδύνου για την αυτοκτονικότητα των νέων, τις ψυχικές διαταραχές, τη χρήση ουσιών, το ψυχικό τραύμα, το bullying, τις οικογενειακές συγκρούσεις, την ακαδημαϊκή πίεση, τη φτώχεια και τη δυσκολία πρόσβασης σε υπηρεσίες ψυχικής υγείας. Η μελέτη τονίζει ότι η αυτοκτονική συμπεριφορά στους εφήβους προκύπτει συνήθως από συνδυασμό ψυχολογικών και κοινωνικών παραγόντων.

Σημαντικός είναι και ο ρόλος του σχολείου και του ψηφιακού περιβάλλοντος. Έκθεση του CDC για μαθητές λυκείου στις ΗΠΑ  έδειξε ότι η συχνή χρήση κοινωνικών δικτύων συνδέθηκε με περισσότερα περιστατικά bullying, ηλεκτρονικού εκφοβισμού, επίμονης θλίψης ή απελπισίας και ορισμένους δείκτες αυτοκτονικού κινδύνου. Αυτό δεν σημαίνει ότι τα κοινωνικά δίκτυα «προκαλούν» μόνα τους αυτοκτονίες, αλλά ότι μπορούν να ενισχύσουν υπάρχουσες ευαλωτότητες, ειδικά όταν συνδυάζονται με απομόνωση, εκφοβισμό ή έλλειψη υποστήριξης.

Παράλληλα, συστηματική ανασκόπηση του 2025 στο JAMA Pediatrics τονίζει ότι οι παρεμβάσεις για νέους υψηλού κινδύνου χρειάζονται περαιτέρω τεκμηρίωση και ότι απαιτούνται πολυεπίπεδες, αναπτυξιακά κατάλληλες και τραυματο-ενημερωμένες προσεγγίσεις.

Στην Ελλάδα, σε περίπτωση άμεσου κινδύνου ή κρίσης, υπάρχει η Γραμμή Παρέμβασης για την Αυτοκτονία 1018 της ΚΛΙΜΑΚΑ, που λειτουργεί για άτομα σε κρίση, συγγενείς και επαγγελματίες.

Παράγοντες κινδύνου, προειδοποιητικά σημάδια και πρόληψη της εφηβικής αυτοκτονικότητας σύμφωνα με τη Mayo Clinic

Η Mayo Clinic επισημαίνει ότι οι περισσότεροι έφηβοι που βιώνουν στρεσογόνες καταστάσεις, δεν οδηγούνται απαραίτητα σε αυτοκτονική συμπεριφορά, ωστόσο, υπάρχουν συγκεκριμένοι παράγοντες που αυξάνουν σημαντικά τον κίνδυνο.

Οι παρακάτω ενότητες σχετικά με τους παράγοντες κινδύνου, τα προειδοποιητικά σημάδια, τη διαχείριση κρίσεων και τα μέτρα πρόληψης βασίζονται στις οδηγίες και στις πληροφορίες της Mayo Clinic.

Αυτοκτονίες εφήβων – Ποιοι είναι οι παράγοντες κινδύνου

Είναι σημαντικό να κατανοήσουμε ότι οι έφηβοι συχνά βιώνουν στρεσογόνα ιατρικά ή προσωπικά γεγονότα χωρίς απαραίτητα να καταφεύγουν στον αυτοτραυματισμό ή την αυτοκτονία. Ωστόσο, είναι χρήσιμο να γνωρίζετε ορισμένους παράγοντες που αυξάνουν τον κίνδυνο.

Ιατρικά ή σωματικά ζητήματα:

• Ψυχικές διαταραχές, όπως η κατάθλιψη, οι αγχώδεις διαταραχές, η διπολική διαταραχή ή η εναντιωματική προκλητική διαταραχή.
• Απότομες αλλαγές που σχετίζονται με την εφηβεία ή τη διαχείριση μιας χρόνιας ασθένειας.
• Κατάχρηση ουσιών και αλκοόλ.

Συνθήκες ζωής και περιβάλλον:

• Οικογενειακό ιστορικό διαταραχών της διάθεσης ή προηγούμενων αυτοκτονικών ενεργειών.
• Έκθεση στην αυτοκτονία κάποιου μέλους της οικογένειας ή φίλου.
• Ιστορικό σωματικής/σεξουαλικής κακοποίησης ή έκθεση σε βία και εκφοβισμό (bullying).
• Εύκολη πρόσβαση σε μέσα αυτοκτονίας, όπως όπλα ή φάρμακα.
• Απώλεια αγαπημένων προσώπων ή έντονες συγκρούσεις μαζί τους.
• Ζητήματα ταυτότητας φύλου που συνοδεύονται από έλλειψη υποστήριξης ή κοινωνική απόρριψη.
• Ιδιαίτερες συνθήκες, όπως η υιοθεσία, όταν δεν υπάρχει σωστή διαχείριση.
• Προηγούμενες απόπειρες αυτοκτονίας αποτελούν τον ισχυρότερο δείκτη κινδύνου για το μέλλον.

Ποια είναι τα προειδοποιητικά σημάδια;

Ορισμένες συμπεριφορές που υποδηλώνουν ότι ένας έφηβος μπορεί να έχει αυτοκτονικές σκέψεις είναι:

• Λεκτικές αναφορές: Μιλάει ή γράφει για τον θάνατο, λέγοντας φράσεις όπως «θα αυτοκτονήσω» ή «δεν θα σας ενοχλώ για πολύ ακόμα».
• Απομόνωση και απελπισία: Αισθάνεται παγιδευμένος, αβοήθητος ή ότι δεν υπάρχει ελπίδα για το μέλλον.
• Ριψοκίνδυνη συμπεριφορά: Συμμετέχει σε αυτοκαταστροφικές ή επικίνδυνες δραστηριότητες και αυξάνει τη χρήση ουσιών.
• Αποχωρισμός: Χαρίζει προσωπικά του αντικείμενα χωρίς προφανή λόγο.

Σημάδια που μπορεί να θυμίζουν τυπική εφηβεία αλλά απαιτούν προσοχή:

• Αλλαγές στις συνήθειες του ύπνου ή της διατροφής.
• Έντονη κοινωνική απόσυρση και επιθυμία για μοναχικότητα.
• Απότομες εναλλαγές διάθεσης, έντονη νευρικότητα, ανησυχία ή ξαφνική ταραχή.

Τι πρέπει να κάνετε αν υποψιάζεστε κίνδυνο;

Το π΄ρωτο βήα είναι πάντα ο διάλογος με τον έφηβο.

Πώς να διαχειριστείτε τη συζήτηση:

• Μιλήστε ανοιχτά: Μην φοβάστε να χρησιμοποιήσετε τη λέξη «αυτοκτονία». Η ειλικρινής συζήτηση δεν «δίνει ιδέες», αντίθετα προσφέρει ανακούφιση.
• Ακούστε χωρίς κριτική: Αφήστε τον έφηβο να εκφράσει ό,τι νιώθει. Μην υποτιμάτε τα προβλήματά του. Καθησυχάστε τον ότι τον αγαπάτε και ότι θα βρείτε μαζί μια λύση.
• Αναζητήστε ειδικό: Επικοινωνήστε με έναν παιδοψυχίατρο, ψυχολόγο ή εξειδικευμένο επαγγελματία ψυχικής υγείας.

Ο ειδικός θα αξιολογήσει την κατάσταση λαμβάνοντας πληροφορίες από τον ίδιο τον έφηβο, τους γονείς, το σχολείο και το ιατρικό ιστορικό. Σε περιπτώσεις υψηλού κινδύνου, μπορεί να προταθεί νοσηλεία ή ένα εντατικό πρόγραμμα υποστήριξης.

Μέτρα πρόληψης για τους γονείς

• Πρωτοβουλία διαλόγου: Μην περιμένετε να έρθει το παιδί σε εσάς. Ρωτήστε το πώς νιώθει αν το βλέπετε θλιμμένο ή αγχωμένο.
• Επαγρύπνηση: Πάρτε σοβαρά κάθε απειλή αυτοκτονίας. Μην την αντιμετωπίζετε ποτέ ως «εφηβικό δράμα» για την προσοχή.
• Κοινωνικοποίηση: Ενθαρρύνετε τον έφηβο να περνά χρόνο με υποστηρικτικούς φίλους και συγγενείς, αποφεύγοντας την παρατεταμένη απομόνωση.
• Έλεγχος Social Media: Παρακολουθήστε τη δραστηριότητα στο διαδίκτυο. Τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης μπορούν να γίνουν εστίες εκφοβισμού ή παραπληροφόρησης. Ενισχύστε το αίσθημα σύνδεσης του παιδιού με το σχολικό περιβάλλον.
• Υγιεινή ζωή: Η σωστή διατροφή, η άσκηση και ο επαρκής ύπνος δρουν προστατευτικά για την ψυχική υγεία.
• Υποστήριξη της θεραπείας: Αν ο έφηβος ξεκινήσει θεραπεία, βοηθήστε τον να μείνει συνεπής στο πλάνο.
• Προσοχή στα φάρμακα: Σε σπάνιες περιπτώσεις, η έναρξη αντικαταθλιπτικών μπορεί να αυξήσει τις αυτοκτονικές σκέψεις τις πρώτες εβδομάδες.
• Παρακολουθήστε στενά τη συμπεριφορά του και ενημερώστε αμέσως έναν ειδικό για οποιαδήποτε αλλαγή.
• Ασφαλές περιβάλλον: Κλειδώστε και απομακρύνετε κάθε πρόσβαση σε όπλα, φάρμακα ή αλκοόλ μέσα στο σπίτι.

Φωτογραφία: istock