Ανήλικοι «βομβαρδίζονται» με φάρμακα αδυνατίσματος στα social media – Κίνδυνοι για την υγεία τους

Η πρόσφατη έκθεση του Office of the Children’s Commissioner for England, της ανεξάρτητης Αρχής για τα Δικαιώματα των Παιδιών στην Αγγλία, έφερε στο προσκήνιο ένα ιδιαίτερα ανησυχητικό φαινόμενο: ανήλικοι εκτίθενται συστηματικά σε διαδικτυακές διαφημίσεις φαρμάκων για απώλεια βάρους, παρότι η προώθησή τους σε παδιά και εφήβους απαγορεύεται.

Σύμφωνα με την έκθεση, το 41% των εφήβων που συμμετείχαν (ηλικίας 12–17 ετών) δήλωσε ότι έχει δει στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης διαφημίσεις φαρμάκων απώλειας βάρους που χορηγούνται μόνο με ιατρική συνταγή. Επιπλέον, περίπου το 78% ανέφερε ότι οι διαφημίσεις αυτές είχαν αρνητικό αντίκτυπο στην αυτοεκτίμησή του.

• Διαβάστε επίσης: Φάρμακα για το αδυνάτισμα χωρίς γιατρό: Τα περιστατικά που ανησυχούν τις υγειονομικές αρχές

Η ίδια έκθεση καταγράφει ότι οι έφηβοι δεν εκτίθενται μόνο σε φαρμακευτικά σκευάσματα, αλλά γενικά σε περιεχόμενο που προωθεί «μεταμορφώσεις» σώματος. Όταν όμως η προώθηση αφορά σε φάρμακα,το ζήτημα αποκτά διαφορετική βαρύτητα. Δεν πρόκειται απλώς για θέμα αισθητικής, αλλά για ιατρικές πράξεις με συγκεκριμένες ενδείξεις, αντενδείξεις και πιθανές παρενέργειες.

Η επικεφαλής του  Office of the Children’s Commissioner for England, Ντέιμ Ρέιτσελ, χαρακτήρισε τη διαφήμιση  φαρμακευτικών λύσεων αδυνατίσματος «εξαιρετικά επιζήμια» για την ψυχική και σωματική υγεία των ανηλίκων, ζητώντας αυστηρότερη ρύθμιση των πλατφορμών κοινωνικής δικτύωσης

«Ακραία και δυνητικά επικίνδυνα προϊόντα που υπόσχονται αλλαγή στην εμφάνιση παρουσιάζονται στα παιδιά ως κάτι φυσιολογικό. Αυτό συμβαίνει μέσα από τη διαφήμιση, την κουλτούρα των influencers και τις διαδικτυακές αναρτήσεις, παρότι πολλά από αυτά τα προϊόντα είναι μη ασφαλή, παράνομα ή υπόκεινται σε αυστηρούς ηλικιακούς περιορισμούς.», τονίζει.

Σε αυτό το πλαίσιο, η Advertising Standards Authority (ASA), ο ανεξάρτητος φορέας που εποπτεύει τη νομιμότητα και τη δεοντολογία της διαφήμισης στο Ηνωμένο Βασίλειο, έχει ήδη παρέμβει. Έχει απαγορεύσει σε Instagram και TikTok αναρτήσεις  που λειτουργούν ως έμμεση προώθηση συνταγογραφούμενων φαρμάκων αδυνατίσματος. Σε αρκετές δε περιπτώσεις, οι δημοσιεύσεις αυτές εμφανίζονταν ως «προσωπικές εμπειρίες» χρηστών. Ωστόσο, κρίθηκε ότι στην πράξη αποτελούσαν διαφημιστικό περιεχόμενο.

Παράλληλα, σε ευρωπαϊκό επίπεδο, το ζήτημα της στοχευμένης διαφήμισης προς ανηλίκους αντιμετωπίζεται πλέον και θεσμικά, μέσω του Κανονισμού για τις Ψηφιακές Υπηρεσίες (Digital Services Act), ο οποίος επιβάλλει αυστηρότερες δεσμεύσεις στις πλατφόρμες ως προς την προστασία των παιδιών.

Έφηβοι και παιδιά – Ψυχολογικές συνέπειες

Μια συστηματική ανασκόπηση επιστημονικών μελετών που που δημοσιεύθηκε στο Journal of Adolescent Health, δείχνει σαφή συσχέτιση μεταξύ χρήσης κοινωνικών δικτύων, δυσφορίας σώματος και διατροφικών διαταραχών.

Σύμφωνα με τα ευρήματα, η συχνή έκθεση των ανήλικων σε περιεχόμενο που προβάλλει «ιδανικά» σώματος στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης, συνδέεται με αυξημένη δυσαρέσκεια για την εικόνα σώματος, εσωτερίκευση μη ρεαλιστικών προτύπων και χαμηλότερη αυτοεκτίμηση, ιδιαίτερα στα κορίτσια.

Οι ερευνητές υπογραμμίζουν ότι ο μηχανισμός δεν είναι στιγμιαίος αλλά επαναληπτικός: όσο περισσότερο το άτομο εκτίθεται, τόσο ενισχύεται η σύγκριση με μη ρεαλιστικά πρότυπα.

Σε αυτό το ήδη επιβαρυμένο περιβάλλον, η προσθήκη φαρμακευτικών «λύσεων» για απώλεια βάρους ενισχύει το λανθασμένο μήνυμα ότι το σώμα είναι άρρωστο και χρειάζεται θεραπεία.

Οι συνέπειες στην υγεία: Τα φάρμακα για τη διαχείριση βάρους δεν είναι συμπληρώματα

Η ιατρικά τεκμηριωμένη αντιμετώπιση της παιδικής ή εφηβικής παχυσαρκίας,  διαφέρει ριζικά από την εμπορική προώθηση «λύσεων» μέσα από αλγοριθμικά feeds.

Οι παιδίατροι και οι κατευθυντήριες οδηγίες της Ευρωπαϊκής Υπηρεσίας Φαρμάκων (EMA) υπογραμμίζουν ότι τα φάρμακα για τη διαχείριση βάρους χορηγούνται μόνο σε συγκεκριμένες περιπτώσεις, με αυστηρή ιατρική παρακολούθηση.

Δεν πρόκειται για συμπληρώματα ή  βοηθήματα. Πρόκειται για θεραπείες με πιθανές ανεπιθύμητες ενέργειες, όπως:

• γαστρεντερικές διαταραχές (ναυτία, έμετος, διάρροια)
• μεταβολικές και ορμονικές μεταβολές
• επιδράσεις στη διάθεση

Δεδομένα από κλινική δοκιμή σε παιδιά, που δημοσιεύθηκαν στο New England Journal of Medicine, έδειξαν μεν μείωση του Δείκτη Μάζας Σώματος με τη χρήση των φαρμάκων, αλλά και συχνές  ανεπιθύμητες ενέργειες, με ορισμένους συμμετέχοντες να διακόπτουν τη θεραπεία.

Αυτά τα στοιχεία δεν ακυρώνουν την ιατρική χρήση όπου ενδείκνυται. Δείχνουν όμως γιατί η μετατροπή μιας φαρμακευτικής αγωγής σε «lifestyle υπόσχεση» για εφήβους, αποτελεί επικίνδυνη απλούστευση.

Τι συμβαίνει στην Ελλάδα

Η Ελλάδα, ως κράτος-μέλος της Ε.Ε., δεσμεύεται από τον Κανονισμό (ΕΕ) 2022/2065 για τις Ψηφιακές Υπηρεσίες (Digital Services Act – DSA), ο οποίος εφαρμόζεται άμεσα σε όλη την Ένωση. Τον Απρίλιο του 2024 η Βουλή υπερψήφισε το σχετικό σχέδιο νόμου, θεσπίζοντας τα εθνικά μέτρα και τους μηχανισμούς εποπτείας για την εφαρμογή του στην πράξη.

Ο εν λόγω Κανονισμός απαγορεύει τη στοχευμένη διαφήμιση σε ανηλίκους όταν αυτή βασίζεται στην κατάρτιση προφίλ, ενώ επιβάλλει στις μεγάλες διαδικτυακές πλατφόρμες αυστηρότερους κανόνες σχετικά με τα παιδιά.

Παράλληλα, η ευρωπαϊκή φαρμακευτική νομοθεσία απαγορεύει ρητά την απευθείας διαφήμιση συνταγογραφούμενων φαρμάκων στο ευρύ κοινό.

Ωστόσο, η συζήτηση δεν εξαντλείται στο αν μια διαφήμιση είναι τυπικά νόμιμη ή παράνομη. Η συνολική επίδραση των social media στη σωματική εικόνα, την αυτοεκτίμηση και τελικά στη σωματική και ψυχική υγεία των ανηλίκων, έχει οδηγήσει σε ευρύτερο πολιτικό προβληματισμό.

Σε αυτό το πλαίσιο, στην Ελλάδα, φαίνεται να διαμορφώνεται ένα κλίμα υπέρ πιο δραστικών παρεμβάσεων σχετικα με την ψηφιακή έκθεση των ανηλίκων. Σύμφωνα με δημοσίευμα του Reuters, η χώρα βρίσκεται «πολύ κοντά» στην ανακοίνωση απαγόρευσης της χρήσης των μέσων κοινωνικής δικτύωσης για παιδιά κάτω των 15 ετών.

Σε αυτό το μήκος κύματος κινήθηκαν και οι πρόσφατες δηλώσεις του υπουργού Ψηφιακής Διακυβέρνησης Δημήτρη Παπαστεργίου. Ο υπουργός υπογράμμισε ότι «πρέπει να βρούμε έναν τρόπο να προστατεύσουμε τα παιδιά», επισημαίνοντας ότι διαμορφώνεται ένα ευρωπαϊκό ρεύμα αυστηρότερης ρύθμισης. Όπως ανέφερε, στο τραπέζι βρίσκονται τόσο ηλικιακοί περιορισμοί όσο και συνολικότερες παρεμβάσεις με γνώμονα την ψυχική υγεία των ανηλίκων, ενώ τόνισε πως οποιαδήποτε νομοθετική πρωτοβουλία θα πρέπει να είναι εφαρμόσιμη και ουσιαστική.

Το θέμα άλλωστε είχε τεθεί ήδη δημόσια μέσα στο 2025 από τον ίδιο τον πρωθυπουργό. Σε εκδήλωση με τίτλο «Protecting Children in the Digital Age», στο πλαίσιο της 80ής Γενικής Συνέλευσης του ΟΗΕ, ο Κυριάκος Μητσοτάκης είχε δηλώσει ότι η Ελλάδα είναι έτοιμη να εξετάσει ακόμη και τον καθορισμό «ορίου ψηφιακής ενηλικίωσης», σημειώνοντας ότι οι δυσκολίες εφαρμογής δεν μπορούν να αποτελούν άλλοθι αδράνειας.

Όπως είχε επισημάνει, οι τεχνολογικές εταιρείες «πρέπει να καταλάβουν ποιος θέτει τους κανόνες», υπογραμμίζοντας ότι δεν μπορεί να επιτρέπεται η οικονομική εκμετάλλευση της ευαλωτότητας των παιδιών.

Παρόμοιες συζητήσεις εξελίσσονται και σε άλλες ευρωπαϊκές χώρες. Η Ισπανία έχει ανακοινώσει σχέδιο απαγόρευσης πρόσβασης στα social media για παιδιά κάτω των 16 ετών, ενώ ήδη η Γαλλία και η Πορτογαλία κινούνται προς αυστηρότερα ηλικιακά όρια και ενισχυμένη ευθύνη των ψηφιακών πλατφορμών.

Με πληροφορίες από: BBC, Guardian, Reuters

Φωτογραφία: istock