Doomscrolling – Το σκοτάδι στο τέλος του τούνελ: Τι να κάνουν γονείς και εκπαιδευτικοι για την ψυχολογική υποστήριξη των εφήβων

Στη σύγχρονη ψηφιακή εποχή, η συνεχής σύνδεση με τον κόσμο μέσω των έξυπνων συσκευών έχει μετατραπεί από εργαλείο γνώσης σε μια σοβαρή πρόκληση για την ψυχική ισορροπία.  Ο όρος doomscrolling, ο οποίος έκανε την εμφάνισή του στα μέσα της δεκαετίας του 2010 και εδραιώθηκε καθολικά κατά την περίοδο της πανδημίας της COVID-19, περιέγραφε αρχικά την ασταμάτητη, αγχώδη αναζήτηση πληροφοριών γύρω από υγειονομικές κρίσεις, φυσικές καταστροφές και γεωπολιτικές απειλές.

Στην πρώιμη εκείνη φάση, η λέξη «doom» αποτύπωνε με ακρίβεια την επικείμενη καταστροφή που προβαλλόταν στις οθόνες και την αδυναμία του χρήστη να αποσπάσει την προσοχή του από αυτήν.

Σήμερα, η έννοια έχει διευρυνθεί σημαντικά.

Η ερευνητική βιβλιογραφία (Sharma, Lee, & Johnson, 2022) υπογραμμίζει ότι το doomscrolling αποτελεί πλέον έναν εξελιγμένο μηχανισμό γνωστικής παγίδευσης (attentional trap). Αυτή η παγίδα δεν τροφοδοτείται μόνο από την ανθρώπινη περιέργεια, αλλά ενισχύεται δραματικά από τους αλγορίθμους των κοινωνικών πλατφορμών, οι οποίοι είναι σχεδιασμένοι να κρατούν τον χρήστη εγκλωβισμένο.

Το αποτέλεσμα είναι μια έντονη αίσθηση απώλειας ελέγχου, πνευματική κόπωση και βαθιά ψυχολογική δυσφορία.

Παράλληλα, σύγχρονες προσεγγίσεις, όπως αυτή των McLaughlin, Gotlieb και Mills (2023), εισάγουν τον όρο «προβληματική κατανάλωση ειδήσεων» (problematic news consumption), τοποθετώντας το φαινόμενο σε ένα ευρύτερο φάσμα εθιστικών ψηφιακών συμπεριφορών που χαρακτηρίζονται από ψυχαναγκαστική επανάληψη και έκδηλη δυσκολία αποσύνδεσης.

Η ευάλωτη φύση της εφηβείας και η νευροβιολογική επιβάρυνση

Η επίπτωση της συμπεριφοράς αυτής δεν είναι οριζόντια, αλλά πλήττει με ιδιαίτερη σφοδρότητα την ηλικιακή ομάδα μεταξύ 12 και 25 ετών. Κατά την εφηβεία και τη νεαρή ενήλικη ζωή, ο ανθρώπινος εγκέφαλος, καθώς και οι θεμελιώδεις ψυχοκοινωνικές δεξιότητες, βρίσκονται σε μια φάση ραγδαίας και κρίσιμης ωρίμανσης.

Η συστηματική έκθεση σε περιεχόμενο που προκαλεί φόβο ή αίσθημα απειλής συνδέεται άμεσα με σοβαρούς δείκτες ψυχικής επιβάρυνσης.

Δείτε το βίντεο της εκστρατείας του Υπουργείου Υγείας:

Όπως τεκμηριώνεται από πρόσφατες μελέτες (Paulus et al., 2023), το doomscrolling προκαλεί δομικές αλλαγές στη ρύθμιση της προσοχής, στον μηχανισμό ανταμοιβής του εγκεφάλου και στη διαχείριση του στρες. Οι έφηβοι που παγιδεύονται σε αυτόν τον κύκλο βιώνουν αυξημένα επίπεδα άγχους, χρόνια δυσθυμία και μια μόνιμη, διαστρεβλωμένη αίσθηση ότι ο κόσμος γύρω τους αποτελεί μια διαρκή απειλή.

«Ό,τι ήταν παλιά οι ναρκωτικές ουσίες, είναι στις μέρες μας το doom scrolling»,», δήλωσε πρόσφατα η αναπληρώτρια Υπουργός Υγείας, Ειρήνη Αγαπηδάκη.

«Πρέπει να προστατεύσουμε τη νευροβιολογική ανάπτυξη και την ψυχική υγεία των παιδιών μας. Κανείς δεν πρέπει να μένει μόνος», πρόσθεσε.

Η συνεχής έκθεση των παιδιών στη βία και στην αβεβαιότητα αναδιαμορφώνει τη νευροβιολογία των εφήβων, οδηγώντας σε αυξημένη επιθετικότητα και σε συναισθηματική απορρύθμιση. Μέσω του νέου Κέντρου για τις Νευροεπιστήμες και σε συνεργασία με το Child Mind Institute και το Harvard, η Ελλάδα μπαίνει στον παγκόσμιο χάρτη της έρευνας για το πώς ο ψηφιακός κόσμος επηρεάζει την ανάπτυξη του παιδικού εγκεφάλου.

Doomscrolling και Θεσμική θωράκιση:Η Εθνική Δράση και οι τέσσερις πυλώνες

Αναγνωρίζοντας το μέγεθος του προβλήματος, το Υπουργείο Υγείας, σε μια στρατηγική συνεργασία με τη UNICEF, αναπτύσσει μια ολοκληρωμένη Εθνική Δράση για την Προαγωγή της Υγείας των Παιδιών και των Οικογενειών τους.

Το συγκεκριμένο καινοτόμο πρόγραμμα, το οποίο ανήκει στο χαρτοφυλάκιο της αναπληρώτριας Υπουργού Υγείας,  στοχεύει στη διαμόρφωση ενός συνεκτικού πλαισίου πρόληψης και ουσιαστικής υποστήριξης σε εθνικό επίπεδο.

Η πρωτοβουλία αυτή, η οποία χρηματοδοτείται από το Ταμείο Ανάκαμψης και Ανθεκτικότητας – Ελλάδα 2.0 με τη συγχρηματοδότηση της Ευρωπαϊκής Ένωσης – NextGenerationEU, διαρθρώνεται γύρω από τέσσερις κεντρικούς πυλώνες παρεμβάσεων, οι οποίοι απαντούν σφαιρικά στις ανάγκες της νέας γενιάς:

• Ψυχική Υγεία Παιδιών και Νέων – «ΡΙΣΠΕΚΤ στη δύναμή σου»: Ένα εξειδικευμένο πρόγραμμα που εστιάζει στην κρίσιμη αντιμετώπιση και πρόληψη του αυτοτραυματισμού στους νέους.
• Υγεία & Υγιεινή Περιόδου – «ΡΙΣΠΕΚΤ στο σώμα σου»: Πρωτοποριακό πρόγραμμα για την ενημέρωση, την άρση των προκαταλήψεων και την προαγωγή της υγείας και υγιεινής της περιόδου.
• Θετική Γονεϊκότητα – «ΡΙΣΠΕΚΤ στη γονεϊκότητα»: Δράσεις ενίσχυσης και υποστήριξης του θεσμού της οικογένειας, προσφέροντας στους γονείς τα κατάλληλα εφόδια για την προαγωγή της υγείας των παιδιών τους.
• Αντιμετώπιση του Doomscrolling: Μια στοχευμένη παρέμβαση ευαισθητοποίησης για τις συνέπειες της υπερβολικής ψηφιακής έκθεσης, η οποία περιλαμβάνει ειδική επιστημονική έρευνα για τη χαρτογράφηση του φαινομένου, με σκοπό την καλλιέργεια υγιών ψηφιακών συνηθειών.

Πληροφορίες και ανοιχτή γραμμή επικοινωνίας

Η Εθνική Δράση δεν περιορίζεται στην καταγραφή των δεδομένων, αλλά λειτουργεί ως ένας ζωντανός μηχανισμός υποστήριξης.

• Για περισσότερες πληροφορίες για εφήβους, γονείς και εκπαιδευτικούς, αναφορικά με το φαινόμενο του Doomscrolling, επισκεφθείτε την ιστοσελίδα της δράσης.
• Η επίσημη ψηφιακή πλατφόρμα του προγράμματος προσφέρει έγκυρη ενημέρωση, καθοδήγηση και εργαλεία για παιδιά, εφήβους, γονείς και επαγγελματίες υγείας.
• Για αναλυτικές πληροφορίες σχετικά με το Πρόγραμμα και τις δράσεις του, επισκεφθείτε την επίσημη ιστοσελίδα.

Οι ενδιαφερόμενοι μπορούν να επικοινωνούν απευθείας με τον αρμόδιο Φορέα υλοποίησης στην ηλεκτρονική διεύθυνση: respect1@unicef.org