Στη σύγχρονη καθημερινότητα, όπου η ταχύτητα θεωρείται αρετή και η προσοχή μας διαχέεται διαρκώς από πλήθος ερεθισμάτων, η συνειδητή απόλαυση συχνά παραγκωνίζεται. Η σύνδεση με το «εδώ και τώρα» υποβαθμίζεται, με αποτέλεσμα να προσπερνάμε τα πολύτιμα ερεθίσματα του παρόντος, χωρίς να τα αξιολογούμε ως σημαντικά. Χωρίς δηλαδή να τα ζούμε με επίγνωση.
Απέναντι σε αυτήν την πραγματικότητα, η θετική ψυχολογία προτάσσει το Savoring ή αλλιώς Συνειδητή Απόλαυση. Όπως επισημαίνει ο εμπνευστής της θεωρίας, καθηγητής Φρεντ Μπράιαντ (Loyola University Chicago), η έννοια αυτή δεν αποτελεί μια νέα ανακάλυψη, αλλά έχει βαθιές ρίζες στην αρχαιότητα.
Ο Φρεντ Μπράιαντ ουσιαστικά χτίζει μια «γέφυρα» ανάμεσα στη σύγχρονη έρευνα και τις παραδόσεις των Στωικών και των Επικούρειων. Βάζει δεστο επίκεντρο την αρχαία έννοια της «προσοχής». Μιας συνεχούς πνευματικής εγρήγορσης που απαιτούσε από το άτομο να αντιλαμβάνεται την αξία της στιγμής την ώρα που τη ζει.
Με άλλα λόγια, πρόκειται για μια ενεργητική νοητική διαδικασία όπου το άτομο εστιάζει την προσοχή του, εκτιμά και παρατείνει τη διάρκεια των θετικών συναισθημάτων.
Η διαδικασία αυτή δεν προσφέρει μόνο προσωρινή ανακούφιση. Αποτελεί ένα πανίσχυρο εργαλείο νευροπλαστικότητας, ικανό να αλλάξει τη δομή της σκέψης και να θωρακίσει την ψυχική μας υγεία.
Η σύγχρονη ιδέα της συνειδητής απόλαυσης (savoring) μοιράζεται αυτή την έμφαση στο να βιώνει κανείς πλήρως το “τώρα”, επιτυγχάνοντας μια σύνδεσης της αρχαίας πρακτικής με τις σημερινές θεωρίες ευεξίας και ψυχολογικής ρύθμισης.
Η τεχνική της «Αρνητικής Φαντασίας»
Οι αρχαίοι Στωικοί είχαν επίσης αναπτύξει ακόμη μία ξεχωριστή τεχνική, γνωστή ως «αρνητική φαντασία», η οποία ενίσχυε τη συνειδητή προσοχή στο παρόν.
Σύμφωνα με αυτή, η προσωρινή σκέψη της απώλειας μιας ευκολίας ή απόλαυσης λειτουργούσε ως μέσο για να εκτιμήσει κανείς βαθύτερα την ύπαρξή της. Ήταν ένας τρόπος να «ξυπνά» η ευγνωμοσύνη και να ενισχύεται η αίσθηση πληρότητας.
Η σύγχρονη ψυχολογία υιοθετεί αυτή την πρακτική, εξηγώντας πως πρόκειται για έναν μηχανισμό «νοητικής αντίθεσης» (mental contrast).
Ο εγκέφαλος έχει την τάση να συνηθίζει τα θετικά ερεθίσματα και να τα θεωρεί δεδομένα. Όταν, όμως, συγκρίνουμε αυτό που έχουμε με την πιθανότητα απώλειάς του, το νευρικό σύστημα βγαίνει από την αδράνεια. Ενεργοποιείται ξανά και επανεκτιμά τα θετικά της ζωής, ενισχύοντας την αίσθηση ικανοποίησης και ευτυχίας.
Η «ανατομία» της απόλαυσης
Σύμφωνα με τον Μπράιαντ, η Συνειδητή Απόλαυση λειτουργεί ως ο συνδετικός κρίκος ανάμεσα στα θετικά γεγονότα της ζωής και την υποκειμενική ευτυχία. Υποστηρίζει, επίσης, ότι η τελευταία δεν είναι κάτι που απλώς μας συμβαίνει, αλλά κάτι που κατασκευάζουμε μέσω της προσοχής μας.
Η επιστημονική τεκμηρίωση της μεθόδου ενισχύεται από σύγχρονες μελέτες νευροαπεικόνισης. Σε μια σημαντική μελέτη που δημοσιεύτηκε στο επιστημονικό περιοδικό Scientific Reports οι ερευνητές διαπίστωσαν ότι η συνειδητή εστίαση σε μια ευχάριστη εμπειρία ενεργοποιεί το κέντρο του συστήματος ανταμοιβής του εγκεφάλου.
Το πιο εντυπωσιακό εύρημα είναι ότι αυτή η πρακτική λειτουργεί ως βιολογικός αναστολέας (buffer) του στρες. Διαπιστώθηκε ότι τα άτομα που εφάρμοζαν το Savoring παρουσίαζαν σημαντικά χαμηλότερα επίπεδα κορτιζόλης (η ορμόνη του στρες) όταν έρχονταν αντιμέτωπα με προκλήσεις.
Πρακτικά βήματα συγχρονισμού
Για να επιτευχθεί αυτός ο βιολογικός συγχρονισμός με τη στιγμή, οι επιστήμονες προτείνουν μια σειρά από απλά βήματα:
- Αισθητηριακή εστίαση: Η απομόνωση μίας και μόνο αίσθησης, η οποία αναγκάζει το νευρικό σύστημα να εστιάσει στο «τώρα».
- Λεκτική αποτύπωση: Η εσωτερική ή εξωτερική περιγραφή της στιγμής, μια πράξη που μεταφέρει την εμπειρία στον προμετωπιαίο φλοιό.
- Κοινωνική ενίσχυση: Το μοίρασμα της εμπειρίας, το οποίο διπλασιάζει την επίδραση της χαράς.
- Συνειδητή επιβράδυνση: Η σκόπιμη μείωση της ταχύτητας των κινήσεων, ώστε να δοθεί χρόνος στους νευρώνες να επεξεργαστούν το θετικό ερέθισμα.
Είναι σημαντικό να κατανοήσουμε ότι η Συνειδητή Απόλαυση διαφέρει από την ενσυνειδητότητα (mindfulness). Ενώ η ενσυνειδητότητα μας ζητά να παρατηρούμε τα πάντα χωρίς κριτική και να τα αφήνουμε να περνούν, η Συνειδητή Απόλαυση μας ενθαρρύνει να «πιαστούμε» από το θετικό και να το κρατήσουμε όσο περισσότερο μπορούμε.
Αυτή η επιμονή στη χαρά δεν είναι μια μορφή άρνησης της πραγματικότητας, αλλά μια στρατηγική επιβίωσης. Σε περιόδους κρίσης ή έντονου άγχους, η ικανότητα να ανασύρουμε μια «αποθηκευμένη» στιγμή απόλαυσης μπορεί να κάνει τη διαφορά ανάμεσα στην κατάρρευση και την ανθεκτικότητα.
Φωτογραφία: istock