Σίγουρα θα σας έχει τύχει κάποια στιγμή της ζωής σας. Βρίσκεστε στο σαλόνι και θέλετε να πάρετε τον φορτιστή σας από το άλλο δωμάτιο. Μέχρι όμως να φτάσετε, έχετε ξεχάσει τι θέλατε να κάνετε. Το παράδοξο έρχεται όταν ακούσετε τυχαία ένα τραγούδι – που μπορεί να είχατε χρόνια να το ακούσετε – και παρ’ όλα αυτά καταφέρνετε να τραγουδήσετε κάθε στίχο απέξω.
Η αντίθεση μεταξύ της άψογης (όχι φωνητικά) εκτέλεσης ενός τραγουδιού που είχατε να ακούσετε 5 χρόνια και του να ξεχνάτε μετά από δευτερόλεπτα αυτό που μόλις σκεφτήκατε δεν είναι σημάδι ότι η μνήμη αποτυγχάνει, αλλά μια επίδειξη του πώς λειτουργεί η μνήμη.
«Έχουμε την τάση να μιλάμε για τη μνήμη σαν να ήταν κάτι ενιαίο. Δεν είναι», εξηγεί η Μισέλ Σπίαρ Καθηγήτρια Ανατομίας, Πανεπιστήμιο του Μπρίστολ, σε άρθρο της στο The Conversation.
Η απομνημόνευση στίχων τραγουδιών βασίζεται στη μακροπρόθεσμη μνήμη – δίκτυα κατανεμημένα σε όλο τον εγκέφαλο που αποθηκεύουν πληροφορίες που έχουν ενσωματωθεί με την πάροδο των ετών. Αυτά περιλαμβάνουν περιοχές στους κροταφικούς λοβούς, τον ακουστικό φλοιό, τις κινητικές περιοχές που εμπλέκονται στην παραγωγή ομιλίας και τα συναισθηματικά κυκλώματα του εγκεφάλου που βοηθούν στην αναγνώριση των εμπειριών.
Η μουσική επιστρατεύει πολλαπλά νευρολογικά συστήματα ταυτόχρονα – ρυθμό, γλώσσα, κίνηση και συναίσθημα. Αυτή η πολλαπλότητα ενισχύει την κωδικοποίηση.
Κάθε φορά που επαναλαμβάνατε έναν στίχο ή ένα τραγούδι ολόκληρο ενισχύετε τις συνδέσεις στον εγκέφαλο και με την πάροδο του χρόνου, η σύνδεση γίνεται αποτελεσματική και σταθερή. Η ανάκτηση της μνήμης μετά από αυτό γίνεται σχεδόν αυτόματη.
«Γιατί δεν θυμάμαι τι πήγα να πάρω από το διπλανό δωμάτιο;»
Αντιθέτως, η ανάμνηση του γιατί μπήκατε στην κουζίνα βασίζεται στη «μνήμη εργασίας» – τον προσωρινό χώρο αποθήκευσης του εγκεφάλου. Η «μνήμη εργασίας» είναι εύθραυστη. Μπορεί να συγκρατήσει μόνο μια μικρή ποσότητα πληροφοριών για μικρό χρονικό διάστημα και είναι ιδιαίτερα ευαίσθητη στην απόσπαση της προσοχής. Αν κάτι άλλο σας ερεθίσει την σκέψη, θα ξεχάσετε αυτό που σκεφτόσασταν προηγουμένως.
Οι ψυχολόγοι το περιγράφουν μερικές φορές ως «φαινόμενο της πόρτας», εξηγεί η ειδικός. Όταν μετακινείστε από έναν φυσικό χώρο σε έναν άλλο, ο εγκέφαλος ενημερώνει το πλαίσιο και «τμηματοποιεί» την εμπειρία σε διακριτά επεισόδια.
Δείτε επίσης: H ψυχολογία συνδέει 3 «παράξενα» μοτίβα σκέψης με υψηλή νοημοσύνη
Η πρόθεση που διαμορφώθηκε στο προηγούμενο δωμάτιο – «να πάρω τα γυαλιά μου, «να βρω τον φορτιστή μου» – είχε κωδικοποιηθεί σε αυτό το προηγούμενο πλαίσιο. Όταν πάτε στο άλλο δωμάτιο, ο εγκέφαλος ενημερώνει ξανά το πλαίσιο και τείνει να απομακρύνει την σκέψη – που ανήκει στο παλιό πλαίσιο. Γι’ αυτό μπορεί να ξεχάσετε τι θέλατε από το ένα δωμάτιο στο άλλο.
Αυτό δεν είναι αναποτελεσματικότητα, είναι οργανωτική στρατηγική. Ο εγκέφαλός μας εξελίχθηκε ώστε να δομεί την εμπειρία σε σημαντικά κομμάτια. Αυτή η τμηματοποίηση υποστηρίζει τον σχηματισμό μακροπρόθεσμης μνήμης — ακόμα κι αν περιστασιακά μας κάνει να νιώθουμε ότι πάθαμε «αμνησία».
Γιατί η μουσική επιβιώνει
Η ομοιοκαταληξία στον στίχο ενός τραγουδιού και ο ρυθμός δημιουργούν προβλέψιμα μοτίβα. Η προβλεψιμότητα υποστηρίζει τη σύνδεση, επειδή ο εγκέφαλος προσμένει συνεχώς τι θα ακολουθήσει.
Μελέτες απεικόνισης εγκεφάλου δείχνουν ότι η μουσική μνήμη ενεργοποιεί εκτεταμένες περιοχές του εγκεφάλου. Είναι εντυπωσιακό ότι ακόμη και σε νευροεκφυλιστικές παθήσεις όπως η νόσος Αλτσχάιμερ, η μουσική μνήμη μπορεί να παραμείνει σχετικά διατηρημένη.
Η δύναμη της μνήμης δεν έχει να κάνει τόσο με την ηλικία όσο με το βάθος της κωδικοποίησης. Ένας στίχος που επαναλαμβάνεται εκατοντάδες φορές στην εφηβεία μπορεί να είναι νευρολογικά «ισχυρότερος» από μια φευγαλέα πρόθεση που σχηματίστηκε πριν από πέντε δευτερόλεπτα.
Η ταχύτητα επεξεργασίας τείνει να επιβραδύνεται ελαφρώς με την ηλικία.
Αυτό που μοιάζει με «απώλεια μνήμης» είναι συχνά υπερφόρτωση προσοχής. Τα σύγχρονα περιβάλλοντα είναι γεμάτα με αντιπερισπασμούς: ήχοι, ειδοποιήσεις στο κινητό, εσωτερικές σκέψεις, πολλές απαιτήσεις στην καθημερινότητα.
Δείτε επίσης: Το Tetris μειώνει τις αναμνήσεις από τραύματα του παρελθόντος, δείχνει νέα μελέτη
Πώς να μειώσετε τις στιγμές «αμνησίας»
Το πρόβλημα δεν είναι ότι ο εγκέφαλός σας δεν μπορεί πλέον να αποθηκεύει πληροφορίες, αλλά ότι είναι επιλεκτικός ως προς το τι σταθεροποιεί. Μικρές προσαρμογές μπορούν να μειώσουν αυτές τις απογοητευτικές στιγμές «αμνησίας».
Μία από τις πιο απλές είναι να πείτε την σκέψη σας δυνατά πριν την κάνετε. Η διατύπωση μιας πρόθεσης – «Θα ανέβω πάνω να πάρω τον φορτιστή μου» – ενισχύει την κωδικοποίησή της εμπλέκοντας πρόσθετα γλωσσικά δίκτυα.
Μια άλλη προσέγγιση είναι η σύντομη οπτικοποίηση. Αφιερώνοντας ένα δευτερόλεπτο για να φανταστείτε το αντικείμενο που πρόκειται να πάρετε, δημιουργείται ένα πλουσιότερο νοητικό ίχνος από μια αόριστη πρόθεση από μόνη της.
Αυτές οι στρατηγικές λειτουργούν επειδή ενισχύουν την πρόθεση πριν μια αλλαγή στο πλαίσιο τη διαταράξει, καθιστώντας τη μνήμη λιγότερο ευάλωτη σε παρεμβολές.
Δείτε επίσης: Αναβλητικότητα: Όταν ο εγκέφαλος σαμποτάρει τους στόχους μας – Πώς σπάει το μοτίβο
Φωτογραφία iStock