Αν υπήρχε διαγωνισμός για τις πιο αντιφατικές ανθρώπινες συνήθειες, η προσπάθεια να αντιμετωπίσουμε το άγχος με ουσίες που μπορούν να το επιδεινώσουν θα διεκδικούσε μια αξιοπρεπέστατη θέση. Καπνίζουμε επειδή αισθανόμαστε νευρικοί. Πίνουμε λίγο αλκοόλ για να χαλαρώσουμε. Και όταν ξυπνάμε κουρασμένοι, αναζητούμε τη σωτηρία στον επόμενο καφέ.
Δρ. Παλικρούσης Λ. Θωμάς
Ψυχολόγος / Γνωστικός Συμπεριφορικός Ψυχοθεραπευτής, MSc
Βεβαίως, κανείς δεν χρειάζεται να απολογείται για τον πρωινό του καφέ ή για το ότι κάποτε ήπιε ένα ποτήρι κρασί. Για έναν άνθρωπο, όμως, που έχει βιώσει επανειλημμένα κρίσεις πανικού, οι παραπάνω συνήθειες μπορεί να αποκτήσουν ιδιαίτερη σημασία. Όχι μόνο επειδή επηρεάζουν τη λειτουργία του οργανισμού, αλλά επειδή ορισμένες από τις αισθήσεις που προκαλούν μοιάζουν με εκείνες που ο άνθρωπος έχει μάθει να φοβάται.
Κάπως έτσι αποκτούν τον χαρακτηρισμό ψεύτικοι φίλοι: προσφέρουν την αίσθηση μιας πρόσκαιρης ανακούφισης, αλλά μπορεί τελικά να δυσκολεύουν την ουσιαστική αντιμετώπιση του φόβου.
Στη Διαταραχή Πανικού, άλλωστε, το πρόβλημα δεν περιορίζεται στην ίδια την κρίση. Περιλαμβάνει και τον επίμονο φόβο μήπως επαναληφθεί, μαζί με τις αλλαγές στη συμπεριφορά που αποσκοπούν στην αποτροπή της. Έτσι, ακόμη και μια καλοπροαίρετη προσπάθεια ανακούφισης μπορεί, κάτω από ορισμένες συνθήκες, να μετατραπεί σε παγίδα.
Στην ίδια λογική εντάσσεται και η περιστασιακή καταφυγή σε ηρεμιστικά χωρίς κατάλληλη ιατρική καθοδήγηση, η οποία δεν πρέπει να συγχέεται με τη θεραπευτική χρήση φαρμάκων υπό παρακολούθηση.
Διαβάστε επίσης – Γιατί παθαίνουμε κρίσεις πανικού: Ο ειδικός εξηγεί τι κρύβεται πίσω από τον φόβο
Αλκοόλ: Όταν η χαλάρωση γίνεται αφορμή για πανικό
Ένα ποτήρι κρασί πριν από μια κοινωνική έξοδο μπορεί να φαίνεται καλή ιδέα σε κάποιον που φοβάται μήπως πάθει κρίση πανικού. Το αλκοόλ πράγματι μπορεί να μειώσει προσωρινά την ένταση και τις αναστολές. Τι συμβαίνει, όμως, όταν η ίδια η χαλάρωση συνοδεύεται από ζάλη, αστάθεια ή την αίσθηση ότι χάνεται ο έλεγχος;
Για έναν άνθρωπο που φοβάται ιδιαίτερα τη ζάλη, αυτές οι αισθήσεις ενδέχεται να αποκτήσουν απειλητικό νόημα. Η σκέψη «μήπως λιποθυμήσω;» μπορεί να αυξήσει τον φόβο, να εντείνει τις σωματικές αντιδράσεις και να ενεργοποιήσει τον φαύλο κύκλο του πανικού.
Το αλκοόλ δεν προκαλεί υποχρεωτικά κρίση πανικού. Ωστόσο, οι αλλαγές που επιφέρει στο σώμα, καθώς και η διαταραχή του ύπνου ή η δυσφορία που ενδέχεται να ακολουθήσουν την αυξημένη κατανάλωση, μπορούν να επιβαρύνουν έναν ήδη ευάλωτο άνθρωπο.
Υπάρχει, όμως, και μια λιγότερο προφανής πλευρά: το ποτό μπορεί να λειτουργεί ως συμπεριφορά ασφαλείας. Ο άνθρωπος καταφέρνει να πάει σε μια συγκέντρωση, αλλά αποδίδει την επιτυχία του αποκλειστικά στο ότι ήπιε προηγουμένως. Αντί να διαπιστώσει ότι μπορεί να αντιμετωπίσει την κατάσταση, ενισχύει την πεποίθηση ότι χωρίς αλκοόλ δεν θα τα κατάφερνε.
Σε μελέτη των Funayama και συνεργατών, που δημοσιεύθηκε το 2013 στο Psychiatry and Clinical Neurosciences, η χρήση αλκοόλ αναγνωρίστηκε ως πιθανή συμπεριφορά ασφαλείας σε ασθενείς με Διαταραχή Πανικού. Το ενδιαφέρον είναι ότι, ανάλογα με τον φόβο του ατόμου, ακόμη και η αποφυγή του αλκοόλ μπορεί να εξυπηρετεί την ίδια ψυχολογική λειτουργία.
Τι μπορεί να κάνει κανείς; Πρώτα απ’ όλα, να παρατηρήσει αν πίνει επειδή το επιθυμεί ή επειδή φοβάται ότι δεν θα αντέξει χωρίς αυτό. Στη δεύτερη περίπτωση, χρειάζεται να αντιμετωπιστεί ο φόβος και όχι να αναζητείται η ποσότητα αλκοόλ που θα τον βοηθήσει να αισθανθεί ασφαλής.
Η μικρότερη κατανάλωση συνεπάγεται μικρότερο κίνδυνο για την υγεία, ενώ η χρήση αλκοόλ ως μέσου αντιμετώπισης του πανικού καλό είναι να αποφεύγεται. Εάν υπάρχει συστηματική βαριά κατανάλωση ή πιθανή εξάρτηση, η διακοπή απαιτεί ιατρική αξιολόγηση, καθώς η απότομη αποχή μπορεί να είναι επικίνδυνη.
Κάπνισμα: Η παγίδα της πρόσκαιρης ανακούφισης
Όταν αγχώνομαι, ένα τσιγάρο με ηρεμεί. Πρόκειται για μια από τις πιο συνηθισμένες εξηγήσεις των καπνιστών. Και δεν είναι απαραίτητα ψέμα: το κάπνισμα μπορεί πράγματι να συνοδεύεται από μια πρόσκαιρη αίσθηση ανακούφισης. Το ερώτημα είναι από τι ακριβώς ανακουφίζεται ο άνθρωπος.
Η νικοτίνη είναι εθιστική ουσία με διεγερτικές επιδράσεις, μεταξύ άλλων στην καρδιακή συχνότητα. Καθώς τα επίπεδά της μειώνονται μεταξύ των τσιγάρων, μπορεί να εμφανιστούν εκνευρισμός, ανησυχία και δυσκολία συγκέντρωσης. Το επόμενο τσιγάρο ανακουφίζει προσωρινά από αυτά τα συμπτώματα στέρησης. Ο καπνιστής αισθάνεται ότι αντιμετώπισε το άγχος του, ενώ ενδέχεται απλώς να έχει ανακουφίσει μια δυσφορία που συνδέεται με την εξάρτησή του.
Στη Διαταραχή Πανικού, η σχέση γίνεται ακόμη πιο περίπλοκη. Η ταχυκαρδία, οι μεταβολές στην αναπνοή ή η σωματική ανησυχία μπορεί να ερμηνευθούν ως προειδοποίηση μιας νέας κρίσης. Έτσι, το τσιγάρο μπορεί άλλοτε να χρησιμοποιείται για να καθησυχάσει τον άνθρωπο και άλλοτε να συμβάλλει σε σωματικές αισθήσεις που τον τρομάζουν.
Οι Mathew και συνεργάτες, σε μελέτη 489 νεαρών ενηλίκων που δημοσιεύθηκε το 2011 στο Journal of Cognitive Psychotherapy, διαπίστωσαν ότι όσοι ανέφεραν ιστορικό κρίσεων πανικού είχαν μεγαλύτερη πιθανότητα να αναφέρουν καθημερινό κάπνισμα και πιο προβληματική κατανάλωση αλκοόλ. Πρόκειται για συσχέτιση, όχι για απόδειξη ότι το κάπνισμα προκαλεί από μόνο του Διαταραχή Πανικού.
Η πρακτική προσέγγιση δεν είναι να πούμε στον καπνιστή σταμάτα να αγχώνεσαι και κόψε το τσιγάρο. Αν αρκούσε μια τέτοια συμβουλή, η διακοπή του καπνίσματος θα ήταν πολύ ευκολότερη υπόθεση. Χρειάζεται οργανωμένο σχέδιο διακοπής, ιδιαίτερα όταν το κάπνισμα έχει συνδεθεί με συγκεκριμένες στιγμές φόβου.
Η υποστήριξη από επαγγελματία υγείας και, όπου ενδείκνυται, τα κατάλληλα βοηθήματα διακοπής μπορούν να διευκολύνουν την προσπάθεια. Η προσωρινή νευρικότητα της στέρησης δεν σημαίνει ότι ο οργανισμός χρειάζεται το τσιγάρο για να λειτουργεί φυσιολογικά.
Καφές: Όταν η ταχυκαρδία δεν οφείλεται μόνο στο άγχος
Ο καφές έχει μια αξιοθαύμαστη φήμη: όταν είμαστε κουρασμένοι, μας ξυπνά· όταν έχουμε πολλή δουλειά, μας βοηθά να συνεχίσουμε· όταν αισθανόμαστε ότι δεν αντέχουμε άλλο, συχνά φτιάχνουμε έναν δεύτερο. Ελάχιστες συνήθειες έχουν καταφέρει να παρουσιαστούν τόσο επιτυχημένα ως λύση σε τόσο διαφορετικά προβλήματα.
Η καφεΐνη, όμως, είναι διεγερτική ουσία. Σε ορισμένους ανθρώπους μπορεί να προκαλέσει ή να εντείνει ταχυκαρδία, τρόμο, νευρικότητα και δυσκολία στον ύπνο. Για κάποιον που αντιμετωπίζει Διαταραχή Πανικού, αυτές οι αντιδράσεις ενδέχεται να μοιάζουν με την αρχή μιας κρίσης. Το κρίσιμο σημείο είναι η ερμηνεία: μια αύξηση των καρδιακών παλμών μπορεί να αντιμετωπιστεί ως αναμενόμενη επίδραση της καφεΐνης ή ως ένδειξη επικείμενου κινδύνου.
Εδώ έχουμε και ένα ιδιαίτερα ενδιαφέρον επιστημονικό εύρημα. Οι Lisa Klevebrant και Andreas Frick, σε συστηματική ανασκόπηση και μετα-ανάλυση που δημοσιεύθηκε το 2022 στο General Hospital Psychiatry, εξέτασαν πειραματικές μελέτες χορήγησης καφεΐνης σε ασθενείς με Διαταραχή Πανικού. Στις εννέα μελέτες που αξιολόγησαν την εμφάνιση κρίσεων, περίπου το 51% των 237 ασθενών εμφάνισε κρίση μετά τη χορήγηση καφεΐνης, ενώ κανένας δεν εμφάνισε κρίση μετά το εικονικό σκεύασμα.
Οι ερευνητές, ωστόσο, διευκρίνισαν ότι οι δόσεις ήταν υψηλές, 400–750 mg καφεΐνης. Για να έχουμε μια εικόνα, σύμφωνα με την Ευρωπαϊκή Αρχή για την Ασφάλεια των Τροφίμων (EFSA), η ποσότητα αυτή αντιστοιχεί περίπου σε 5–9 espresso των 60 mL ή 4,5–8 καφέδες φίλτρου των 200 mL. Γνωρίζουμε, πάντως, πολύ λιγότερα για την επίδραση μικρότερων ποσοτήτων καφεΐνης σε ανθρώπους με Διαταραχή Πανικού.
Επομένως, το συμπέρασμα δεν είναι ότι ο καφές προκαλεί πανικό ούτε ότι κάθε άνθρωπος με Διαταραχή Πανικού πρέπει υποχρεωτικά να τον αποκλείσει. Η λογική σύσταση είναι να εξετάσει την προσωπική του ανταπόκριση: πόση καφεΐνη καταναλώνει συνολικά, από καφέ, ενεργειακά ποτά και άλλα προϊόντα, σε ποιες ώρες και με ποιες συνέπειες στον ύπνο ή στα συμπτώματά του. Αν η κατανάλωση είναι υψηλή, μια σταδιακή μείωση μπορεί να βοηθήσει, αποφεύγοντας παράλληλα τη δυσφορία της απότομης διακοπής.
Πέρα από τη δανεική ηρεμία
Οι τρεις παραπάνω συνήθειες διαφέρουν σημαντικά μεταξύ τους. Έχουν, όμως, ένα πιθανό κοινό χαρακτηριστικό: μπορούν να προσφέρουν ή να υπόσχονται μια άμεση αλλαγή στον τρόπο που αισθανόμαστε. Κάποιες φορές αυτή η αλλαγή είναι ευχάριστη. Άλλες φορές δημιουργεί ακριβώς τις σωματικές αισθήσεις που ένας άνθρωπος με Διαταραχή Πανικού έχει μάθει να φοβάται.
Δεν αρκεί, λοιπόν, να ρωτήσουμε πόσο πίνεις; πόσο καπνίζεις; ή πόσους καφέδες καταναλώνεις; Χρειάζεται και μια διαφορετική ερώτηση: Τι φοβάσαι ότι θα συμβεί αν δεν το κάνεις; Αν η απάντηση είναι ότι δεν θα μπορέσει να βγει από το σπίτι, να παραμείνει σε μια συνάντηση ή να αντέξει μια δύσκολη στιγμή, τότε η συνήθεια πιθανόν έχει γίνει κάτι περισσότερο από απλή συνήθεια.
Η αντιμετώπιση της Διαταραχής Πανικού δεν εξαντλείται στην αλλαγή της καθημερινής ρουτίνας. Η Γνωστική Συμπεριφορική Θεραπεία (CBT), μεταξύ άλλων, βοηθά τον άνθρωπο να επανεξετάσει τις καταστροφικές ερμηνείες των σωματικών αισθήσεων, να περιορίσει τη δυσλειτουργική αποφυγή και να ανακτήσει σταδιακά την εμπιστοσύνη στις δυνατότητές του. Στόχος δεν είναι να καταργηθεί κάθε δυσάρεστο σωματικό σύμπτωμα, αλλά να πάψει να αντιμετωπίζεται αυτομάτως ως προάγγελος καταστροφής.
Και στην καθημερινότητα; Η αλλαγή δεν χρειάζεται να αρχίσει με μια θεαματική υπόσχεση. Μπορεί να ξεκινήσει με μια μικρή παρατήρηση, μια διαφορετική επιλογή, μια συζήτηση με τον θεραπευτή, ένα βήμα προς μια κατάσταση που μέχρι χθες φαινόταν απαγορευτική. Η πρόοδος δεν είναι γραμμική και δεν μετριέται με το αν κάθε ημέρα υπήρξε καλύτερη από την προηγούμενη. Μετριέται και με το αν, παρά τις δυσκολίες, ο άνθρωπος αρχίζει να ανακτά χώρο στη ζωή του.
Υπάρχει κάτι βαθιά ανθρώπινο στην επιθυμία να αισθανόμαστε καλύτερα, έστω και για λίγο. Δεν χρειάζεται να κατηγορούμε τον εαυτό μας για κάθε προσπάθεια ανακούφισης. Αξίζει, όμως, να αναρωτηθούμε αν όσα κάνουμε για να αισθανόμαστε ασφαλείς μάς βοηθούν πραγματικά να ζούμε πιο ελεύθερα. Γιατί η ουσιαστική ηρεμία δεν βρίσκεται στο να έχουμε πάντοτε κάτι διαθέσιμο που θα μας προστατεύσει από τον φόβο. Βρίσκεται στο να μη χρειάζεται πια να οργανώνουμε ολόκληρη τη ζωή μας γύρω από αυτόν.
Φωτογραφία iStock