Την επόμενη φορά που θα δείτε συμβουλές σχετικά με τη διατροφή στα social media, ίσως αξίζει να είστε πιο επιφυλακτικοί. Μελέτη που ανέλυσε αναρτήσεις influencers στο Instagram, έδειξε ότι το 86% του περιεχομένου δεν συνοδευόταν από καμία επιστημονική πηγή, ενώ άλλες έρευνες εντόπισαν ανακρίβειες στο 45% των σχετικών αναρτήσεων.
Αντίστοιχη εικόνα καταγράφεται και στο TikTok. Ερευνητές από το Πανεπιστήμιο Χάρβαρντ διαπίστωσαν ότι το 97% των δημοφιλών βίντεο για συμπληρώματα απώλειας βάρους, μυϊκής ανάπτυξης και «αποτοξίνωσης», δεν παρείχαν επιστημονικά στοιχεία για τους ισχυρισμούς τους.
- Διαβάστε επίσης – Διατροφικά fake news: Νέο «εργαλείο» αξιολογεί την παραπληροφόρηση με γνώμονα τον κλινικό κίνδυνο
Επιπλέον, ανασκόπηση 64 μελετών που εξέτασε περιεχόμενο σε διάφορα μέσα κοινωνικής δικτύωσης και ιστοσελίδες, έδειξε ότι περίπου οι μισές παρείχαν ανακριβείς ή χαμηλής αξιοπιστίας πληροφορίες για τη διατροφή.
«Συχνά δίνονται ανακατεμένες αληθινές και ψεύτικες πληροφορίες μαζί, κάτι που δυσκολεύει τους χρήστες να ξεχωρίσουν τι ισχύει», εξηγεί η Έμιλι Ντένις, λέκτορας Δημόσιας Υγείας στη Διατροφή στο Πανεπιστήμιο Deakin στην Αυστραλία και κύρια συγγραφέας σχετικής μελέτης. Η Ντένις συμπληρώνει ότι το πρόβλημα δεν είναι μόνο θεωρητικό. «Λανθασμένες ή υπερβολικές διατροφικές τάσεις μπορεί να οδηγήσουν σε αποκλεισμό ολόκληρων ομάδων τροφίμων, ελλείψεις θρεπτικών συστατικών ή περιττές δαπάνες για συμπληρώματα αμφίβολης αξίας».
Τρεις viral διατροφικές τάσεις στα social media, στο μικροσκόπιο της επιστήμης
Δίαιτα χωρίς λεκτίνες: μύθος ή πραγματικός κίνδυνος;
Ο ισχυρισμός: Στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης, αρκετοί προτρέπουν τους ακολούθους τους να αποφεύγουν τροφές που περιέχουν λεκτίνες. Πρόκειται για πρωτεΐνες που βρίσκονται σε φυτά, ζώα και μικροοργανισμούς. Σε αυτές περιλαμβάνονται τα όσπρια (όπως φασόλια και φακές), τα φιστίκια, τα δημητριακά, αλλά και ορισμένα λαχανικά και φρούτα. Σύμφωνα με τους «πολέμιούς» τους, οι λεκτίνες προκαλούν, μεταξύ πολλών άλλων, «σύνδρομο διαρρέοντος εντέρου». Μια κατάσταση δηλαδή κατά την οποία ο εντερικός φραγμός γίνεται πιο διαπερατός, επιτρέποντας σε τοξίνες, άπεπτα τρόφιμα και βακτήρια να περάσουν στο αίμα. Επιπλέον, σύμφωνα με τους ισχυρισμούς, αποδυναμώνουν το ανοσοποιητικό σύστημα, συμβάλλουν στην αύξηση βάρους, πυροδοτούν αυτοάνοσες αντιδράσεις, προκαλούν βλάβες σε όργανα και γενικώς προκαλούν όλα τα δεινά.
Το ψήγμα της αλήθειας: Η κατανάλωση μεγάλων ποσοτήτων ορισμένων τύπων λεκτινών, μπορεί πράγματι να προκαλέσει πεπτικές ενοχλήσεις, όπως ναυτία και διάρροια. Αυτό συμβαίνει επειδή οι λεκτίνες συνδέονται με σάκχαρα στο πεπτικό σύστημα, εξηγεί ο Εμαντελντίν Κονοζί, ερευνητής στο Πανεπιστήμιο Cape Coast στη Γκάνα, ο οποίος μελετά τις λεκτίνες. Ωστόσο, αυτή είναι μόνο μία πλευρά της εικόνας.
Τι λέει η επιστήμη: «Η ιδέα ότι όλες οι φυτικές λεκτίνες είναι επιβλαβείς είναι μύθος. Στην πραγματικότητα, η επίδρασή τους εξαρτάται από τον στόχο τους, όπως ακριβώς ένα κλειδί ταιριάζει σε μια συγκεκριμένη κλειδαριά», αναφέρει ο Κονοζί.
Είναι αλήθεια ότι τα όσπρια και τα δημητριακά ολικής άλεσης περιέχουν υψηλότερες ποσότητες ορισμένων λεκτινών. Ωστόσο, αυτό δεν σημαίνει ότι αποτελούν τον κίνδυνο που συχνά παρουσιάζεται στα social media. Στην πράξη, τα τρόφιμα αυτά καταναλώνονται μαγειρεμένα. «Το βράσιμο μέχρι να μαλακώσουν, μειώνει δραστικά τις περισσότερες λεκτίνες, εξαλείφοντας την τοξικότητά τους», σημειώνει ο Κονοζί, παραπέμποντας σε σχετικές μελέτες.
Αντίθετα, οι λεκτίνες που περιέχονται στα φρούτα και σε πολλά λαχανικά, δεν αποτελούν λόγο ανησυχίας, καθώς βρίσκονται σε πολύ χαμηλά επίπεδα. Σε ορισμένες περιπτώσεις, μάλιστα, μπορεί να έχουν και ωφέλιμες ιδιότητες. Όπως εξηγεί ο Κονοζί, ορισμένες λεκτίνες μπορούν να προσκολλώνται σε επιβλαβή βακτήρια ή ιούς και να συμβάλλουν στην εξουδετέρωσή τους, ενισχύοντας την άμυνα του οργανισμού. Παράλληλα, μπορεί να λειτουργούν ως αντιοξειδωτικά, ενώ υπάρχουν και ενδείξεις για πιθανές αντικαρκινικές δράσεις.
Το συμπέρασμα: «Για τους περισσότερους υγιείς ανθρώπους, η τακτική κατανάλωση καλά μαγειρεμένων οσπρίων, δημητριακών ολικής άλεσης και πέντε μερίδων φρούτων και λαχανικών την ημέρα δεν είναι μόνο ασφαλής αλλά και ωφέλιμη», τονίζει ο Κονοζί.
Διατροφή αποκλειστικά με κρέας: τι δείχνουν τα δεδομένα
Ο ισχυρισμός. Σχετικά με την κρεατοφγική δίαιτα, οι influencers συνιστούν αποκλειστικά την κατανάλωση τροφών ζωικής προέλευσης, όπως κρέας, κοτόπουλο και αυγά, αποφεύγοντας παράλληλα τα φρούτα, τα λαχανικά, τα δημητριακά και άλλους υδατάνθρακες. Ισχυρίζονται ότι η κρεατοφγική δίαιτα καταπολεμά τη φλεγμονή, μειώνει το σάκχαρο στο αίμα, προάγει την απώλεια βάρους, ωφελεί τον εγκέφαλο, βοηθά στην αντιμετώπιση αυτοάνοσων διαταραχών και πεπτικών προβλημάτων, περιέχει όλα τα θρεπτικά συστατικά που χρειάζεται το σώμα και πολλά άλλα.
Ένα ψήγμα αλήθειας. Η σημασία της ποιότητας των υδατανθράκων στη διατροφή, είναι ένα στοιχείο που έχει βάση. Άρα η αφαίρεση τροφών όπως τα επεξεργασμένα δημητριακά και τα πρόσθετα σάκχαρα, συμπεριλαμβανομένων των ζαχαρούχων ποτών, πράγματι ωφελεί την υγεία. Ιδιαίτερα όταν αντικαθίστανται από δημητριακά ολικής άλεσης, τροφές πλούσιες σε φυτικές ίνες ή υγιή λιπαρά, εξηγεί η Ρενάτα Μίχα, κλινική διαιτολόγος που συνεργάζεται με το Πανεπιστήμιο Θεσσαλίας και το Πανεπιστήμιο Tufts στις ΗΠΑ.
Τι λέει η επιστήμη: Αν και δεν υπάρχουν ακόμη μακροπρόθεσμα δεδομένα για τις επιπτώσεις της κρεατοφαγικής διατροφής, οι μελέτες για το κόκκινο κρέας και την υγεία, συμπεριλαμβανομένης της λειτουργίας του εγκεφάλου, δεν είναι ενθαρρυντικές.
«Το μεγαλύτερο μέρος της έρευνας δείχνει ότι η υψηλή κατανάλωση κόκκινου, και ιδιαίτερα επεξεργασμένου, κρέατος συνδέεται με αυξημένο κίνδυνο καρδιαγγειακών παθήσεων, διαβήτη τύπου 2, ορισμένων μορφών καρκίνου και πρόωρου θανάτου», αναφέρει η Ρενάτα Μίχα. «Οι κίνδυνοι αυτοί αυξάνονται όσο μεγαλύτερη και πιο παρατεταμένη είναι η κατανάλωση».
Έπειτα, υπάρχει και αυτό που λείπει από μια τέτοια διατροφή: φρούτα, λαχανικά, όσπρια και δημητριακά ολικής άλεσης. «Πρόκειται για τρόφιμα που έχουν αποδειχθεί σταθερά ωφέλιμα για την υγεία», σημειώνει η Μίχα. Είναι πλούσια σε φυτικές ίνες, αντιοξειδωτικά και φυτοθρεπτικά συστατικά και αποτελούν βασικά στοιχεία μιας υγιεινής διατροφής. Μια διατροφή που περιλαμβάνει τα παραπάνω, συνδέεται με χαμηλότερο σωματικό βάρος, καλύτερο έλεγχο σακχάρου και χοληστερόλης, πιο υγιές μικροβίωμα του εντέρου και μειωμένο κίνδυνο καρδιαγγειακών νοσημάτων και καρκίνου.
«Όσο για τους ισχυρισμούς περί μείωσης της φλεγμονής ή βελτίωσης της νοητικής διαύγειας, από την κρεατοφαγία, αυτοί βασίζονται κυρίως σε προσωπικές μαρτυρίες και δεν υποστηρίζονται από ισχυρά επιστημονικά δεδομένα», τονίζει η Μίχα. «Στην καλύτερη περίπτωση, τα διαθέσιμα στοιχεία είναι περιορισμένα ή αντικρουόμενα, και πολλά από όσα κυκλοφορούν στο διαδίκτυο αποτελούν υπερβολική ερμηνεία τέτοιων ευρημάτων».
Αύξηση φυτικών ινών: η τάση που έχει επιστημονική βάση
Οι ισχυρισμοί: Μπορεί να έχετε ακούσει ότι η αύξηση της πρόσληψης φυτικών ινών βοηθά στην πρόληψη της δυσκοιλιότητας, στη μείωση της χοληστερόλης, στη μείωση του κινδύνου καρδιακών παθήσεων και καρκίνου του παχέος εντέρου, στον καλύτερο έλεγχο του σακχάρου στο αίμα, στη διαχείριση του βάρους και στην ενίσχυση της ποικιλομορφίας των μικροβίων του εντέρου.
Η αλήθεια: Δεν πρόκειται απλώς για μια τάση, γιατί εδώ οι ισχυρισμοί ανταποκρίνονται στην πραγματικότητα. Μια μεγάλη σειρά επιστημονικών μελετών δείχνει ότι οι φυτικές ίνες, ένας υδατάνθρακας που περιέχεται στα φυτά, πράγματι προσφέρουν αυτά τα οφέλη.
Τι λέει η επιστήμη: «Οι φυτικές ίνες συνδέονται σταθερά με σημαντικά οφέλη για την υγεία, όπως χαμηλότερο κίνδυνο καρδιακών παθήσεων, διαβήτη τύπου 2 και καρκίνου του παχέος εντέρου, καθώς και με καλύτερη υγεία του εντέρου», αναφέρει η Ρενάτα Μίχα.
Οι φυτικές ίνες δρουν με πολλούς τρόπους. Για παράδειγμα, σχηματίζουν ένα είδος «τζελ» στο έντερο, που επιβραδύνει την πέψη, αποτρέπει τις απότομες αυξήσεις του σακχάρου στο αίμα και συμβάλλει στο αίσθημα κορεσμού. Παράλληλα, μειώνουν την LDL («κακή») χοληστερόλη και ενισχύουν την ποικιλομορφία των μικροβίων του εντέρου.
Οι περισσότεροι άνθρωποι, ωστόσο, καταναλώνουν περίπου τις μισές από τις συνιστώμενες ποσότητες: 25 γραμμάρια ημερησίως για τις γυναίκες και 38 γραμμάρια για τους άνδρες. Ορισμένες ιστοσελίδες που προωθούν το λεγόμενο fibermaxxing συστήνουν ακόμη υψηλότερη πρόσληψη, όμως, όπως επισημαίνει η Μίχα, τα οφέλη φαίνεται να φτάνουν σε ένα «πλατό» περίπου στα 35 έως 45 γραμμάρια την ημέρα.
Οι ειδικοί στη διατροφή συνιστούν η αύξηση των φυτικών ινών να γίνεται σταδιακά, δίνοντας έμφαση σε τρόφιμα όπως τα δημητριακά ολικής άλεσης, τα όσπρια, τα φρούτα, τα λαχανικά και οι ξηροί καρποί, αντί για συμπληρώματα. Παράλληλα, είναι σημαντική η επαρκής κατανάλωση νερού, ώστε να αποφεύγεται η δυσκοιλιότητα. Συμπτώματα όπως φούσκωμα, κράμπες, αέρια ή διάρροια αποτελούν ένδειξη ότι η πρόσληψη έχει αυξηθεί υπερβολικά.
Πώς να ξεχωρίζετε τις αξιόπιστες πληροφορίες
Αν τελικά κρυφά ή φανερά παρακολουθείτε τα trends των social media, οι παρακάτω οδηγίες μπορούν να σας βοηθήσουν να ξεχωρίσετε τι είναι αξιόπιστο και τι όχι:
Εξειδίκευση: Ελέγξτε το προφίλ του ατόμου που κάνει την ανάρτηση. Ένας πιστοποιημένος διαιτολόγος ή κάποιος με πτυχίο στη διατροφή από αναγνωρισμένο πανεπιστήμιο είναι συνήθως – αν και όχι πάντα – πιο αξιόπιστη πηγή. Ο τίτλος «γιατρός» μπορεί να ακούγεται εντυπωσιακός, αλλά δεν σημαίνει απαραίτητα ότι το άτομο έχει εκπαίδευση στη διατροφή. Μάλιστα, το 75% των ιατρικών σχολών δεν απαιτούν σχετική εκπαίδευση.
Ελέγξτε τα επιστημονικά δεδομένα: Οι ιστότοποι των Κέντρων Ελέγχου και Πρόληψης Νοσημάτων των ΗΠΑ (CDC) και των Εθνικών Ινστιτούτων Υγείας (NIH) προσφέρουν αξιόπιστες και κατανοητές πληροφορίες για το κοινό, σχετικά με βιταμίνες, μέταλλα, συμπληρώματα, χοληστερόλη και άλλα θέματα διατροφής. Μπορείτε επίσης να ανατρέξετε στο PubMed, μια δωρεάν βάση δεδομένων επιστημονικών δημοσιεύσεων.
Ωστόσο, το ότι ένας ισχυρισμός συνοδεύεται από αναφορές σε μελέτες δεν σημαίνει απαραίτητα ότι αυτές τον υποστηρίζουν. Ακολουθήστε τους συνδέσμους και ελέγξτε τι πραγματικά λέει η έρευνα.
Red flag: «Προσωπικές ιστορίες για συμπτώματα ή ασθένειες που “θεραπεύτηκαν” με μια δίαιτα ή ένα συμπλήρωμα. Περιεχόμενο που δαιμονοποιεί συγκεκριμένα τρόφιμα (όπως τα σπορέλαια). Δίαιτες της μόδας που αποκλείουν ολόκληρες ομάδες τροφίμων, αλλά και κάθε περίπτωση όπου κάποιος προσπαθεί να σας πουλήσει κάτι, όπως ένα συμπλήρωμα ή μια συνδρομή», εξηγεί η Έμιλι Ντένις, λέκτορας Δημόσιας Υγείας στη Διατροφή στο Πανεπιστήμιο Deakin στην Αυστραλία.
«Επίσης, να είστε επιφυλακτικοί απέναντι σε πληροφορίες που παρουσιάζονται ως “σοκαριστικές” ή έρχονται σε αντίθεση με όσα ήδη γνωρίζετε για τη διατροφή. Η παραπληροφόρηση συχνά έχει στόχο να τραβήξει την προσοχή και να αυξήσει την αλληλεπίδραση», προσθέτει.
Φωτογραφία: istock