Υπνοβασία: Ο εγκέφαλος σε ύπνο και το σώμα σε κίνηση – Τα όρια της ποινικής ευθύνης

Σήμερα, η νευροεπιστήμη έχει απομακρυνθεί από αυτή τη μυστηριακή εικόνα και περιγράφει την υπνοβασία ως μια συγκεκριμένη διαταραχή, του τρόπου με τον οποίο ο εγκέφαλος μεταβαίνει ανάμεσα στον ύπνο και την εγρήγορση.

Στη σύγχρονη ταξινόμηση του ύπνου, η υπνοβασία εντάσσεται στις διαταραχές διέγερσης από τον μη-REM ύπνο.

Δεν πρόκειται ούτε για πλήρη αφύπνιση ούτε για βαθύ, σταθερό ύπνο. Είναι μια ενδιάμεση κατάσταση, όπου διαφορετικά συστήματα του εγκεφάλου λειτουργούν ασύγχρονα.

Παρά την εικόνα του σπάνιου φαινομένου, η υπνοβασία είναι πιο συχνή απ’ όσο νομίζουμε:

• εμφανίζεται περίπου στο 1–4% των ενηλίκων
• είναι πολύ πιο συχνή στα παιδιά
• συχνά υποδιαγιγνώσκεται, καθώς τα επεισόδια δεν καταγράφονται πάντα

Υπνοβασία: Τι συμβαίνει στον εγκέφαλο κατά τη διάρκεια ενός επεισοδίου

Οι νευροφυσιολογικές μελέτες δείχνουν ότι την ώρα ενός επεισοδίου υπνοβασίας δεν «ξυπνά» ο εγκέφαλος συνολικά.

Αντίθετα, παρατηρείται ένα είδος διαχωρισμού λειτουργιών:

1. ορισμένες περιοχές παραμένουν σε βαθύ ύπνο, κυρίως εκείνες που σχετίζονται με τη συνείδηση και την ανώτερη επεξεργασία, ενώ άλλες,
2. όπως τα κινητικά δίκτυα, εμφανίζουν μερική ενεργοποίηση.

Αυτός ο ασυνήθιστος συνδυασμός εξηγεί και το βασικό παράδοξο της υπνοβασίας: το σώμα μπορεί να κινείται και να εκτελεί πράξεις, αλλά η συνείδηση παραμένει ανενεργή.

Σε καταγραφές με ηλεκτροεγκεφαλογράφημα έχει φανεί ότι συνυπάρχουν στοιχεία βαθύ ύπνου με τοπικές εκρήξεις εγκεφαλικής δραστηριότητας, κυρίως σε περιοχές που ελέγχουν την κίνηση.

Ουσιαστικά, η υπνοβασία είναι η απόλυτη απόδειξη ότι ο ύπνος είναι μια χωρική διαδικασία, όπου το πρόσθιο τμήμα του εγκεφάλου μπορεί να βρίσκεται σε βαθύ ύπνο (στάδιο Ν3), ενώ το κινητικό σύστημα είναι σε κατάσταση πλήρους εγρήγορσης.

Αυτό σημαίνει ότι ο προμετωπιαίος φλοιός, δηλαδή, το κέντρο της λογικής και της λήψης αποφάσεων, είναι κυριολεκτικά «off-line», αφήνοντας τα αρχέγονα ένστικτα και τις αυτοματοποιημένες κινήσεις χωρίς «επιβλέποντα».

Παράγοντες που αυξάνουν την πιθανότητα επεισοδίων

Η υπνοβασία δεν έχει μία και μοναδική αιτία. Αντίθετα, φαίνεται να προκύπτει από συνδυασμό παραγόντων.

Σύμφωνα με τελευταίες επιστημονικές έρευνες, οφείλεται στην  στέρηση ύπνου, το έντονο στρες, η κατανάλωση αλκοόλ ή ορισμένων φαρμάκων, αλλά και η γενετική προδιάθεση έχουν συσχετιστεί με αυξημένη πιθανότητα εμφάνισης.

Σε αρκετές περιπτώσεις, συνυπάρχει και με άλλες διαταραχές ύπνου, όπως οι άπνοιες, ενισχύοντας την εικόνα μιας συνολικής απορρύθμισης του συστήματος ύπνου.

Τι δεν είναι ευρέως γνωστό

Ο εγκέφαλος δεν λειτουργεί με απόλυτες μεταβάσεις, αλλά με φάσεις. Όταν αυτές οι φάσεις επικαλύπτονται λανθασμένα, μπορεί να προκύψει η χαρακτηριστική εικόνα ενός σώματος που δρα χωρίς συνείδηση.

Όσο η έρευνα προχωρά, το φαινόμενο φαίνεται να εντάσσεται όλο και περισσότερο σε ένα ευρύτερο φάσμα νευρολογικής “ασυγχρονίας” μεταξύ εγκεφαλικών συστημάτων.

Ωστόσο, υπάρχουν πτυχές του προβλήματος που παραμένουν προκλητικές, όπως:

• Η απουσία πόνου: Οι υπνοβάτες συχνά παρουσιάζουν μια προσωρινή αναλγησία. Μπορεί να χτυπήσουν ή να τραυματιστούν σοβαρά κατά τη διάρκεια ενός επεισοδίου και να μην νιώσουν τίποτα μέχρι να ξυπνήσουν το πρωί. Αυτό συμβαίνει γιατί τα κυκλώματα επεξεργασίας του πόνου παραμένουν σε καταστολή.
• Ηλεκτρονική υπνοβασία (Sleep-texting): Στη σύγχρονη εποχή, έχει παρατηρηθεί το φαινόμενο οι υπνοβάτες να στέλνουν συνεκτικά (ή και ακατάληπτα) μηνύματα από τα κινητά τους. Είναι μια νέα μορφή υπνοβασίας που αντανακλά το πόσο βαθιά ριζωμένες είναι πλέον οι ψηφιακές μας συνήθειες στα κινητικά μας δίκτυα.
• Η σχέση με το ένστικτο επιβίωσης: Κατά την υπνοβασία, η αμυγδαλή (το κέντρο του φόβου) μπορεί να είναι υπερδραστήρια. Αυτό εξηγεί γιατί κάποιοι υπνοβάτες αντιδρούν με βία αν κάποιος προσπαθήσει να τους περιορίσει: ο εγκέφαλός τους ερμηνεύει την επαφή ως απειλή, ενεργοποιώντας την απόκριση «μάχη ή φυγή».
• Μνήμη: Ο λόγος που δεν θυμόμαστε τίποτα δεν είναι ότι «σβήστηκε» η μνήμη, αλλά ότι ο ιππόκαμπος (υπεύθυνος για την κωδικοποίηση νέων αναμνήσεων) δεν ενεργοποιήθηκε ποτέ.
• Διάρκεια: Τα περισσότερα επεισόδια διαρκούν λιγότερο από 10 λεπτά, αλλά ο εγκέφαλος μπορεί να εκτελέσει εξαιρετικά περίπλοκες ενέργειες σε αυτό το διάστημα.
• Μύθος του ξυπνήματος: Τελικά, κάνει να ξυπνήσουμε έναν υπνοβάτη; Η επιστήμη λέει πως δεν θα πάθει καρδιακή προσβολή, όπως συχνά λέγεται, αλλά ο έντονος αποπροσανατολισμός μπορεί να τον κάνει επιθετικό. Η καλύτερη μέθοδος παραμένει η «ήπια καθοδήγηση» πίσω στο κρεβάτι.

Η «σκοτεινή» πλευρά: Υπνοβασία και παραβατική συμπεριφορά

Ένα στοιχείο που έχει εξαιρετικό ενδιαφέρον είναι η νομική διάσταση του προβλήματος. Μπορεί κάποιος να πραγματοποιήσει ακόμη και εγκληματα, χωρίς να έχει ευθύνη των πράξεών του;

Η Δικανική Ιατρική του Ύπνου είναι ένας ολόκληρος κλάδος που εξετάζει εγκλήματα που διαπράχθηκαν κατά τη διάρκεια υπνοβασίας. Από την οδήγηση οχήματος μέχρι και πιο σοβαρές αξιόποινες πράξεις, το ερώτημα της «ποινικής ευθύνης χωρίς συνείδηση» παραμένει ένα από τα πιο «ακανθώδη» θέματα στη διεπαφή νευροεπιστήμης και δικαίου.

Στην πολύ ενδιαφέρουσα μελέτη «Περιστατικά βίας κατά τη διάρκεια επεισοδίων υπνοβασίας: ιατρική, νομική και φιλοσοφική προσέγγιση», που δημοσιευθηκε το 2014 στο επιστημονικό περιοδικό «Εγκέφαλος», ο επ. Καθηγητής με ειδίκευση στην Βιοηθική, Μ. Ηγουμενίδης και ο ειδικευμένος ερευνητής στην Δικανική Ψυχιατρική Κ. Τάσιος, αναφέρουν τα ακόλουθα περιστατικά:

«Η πρώτη σχετική περίπτωση που καταγράφεται σε επιστημονικό έντυπο είναι αυτή ενός νεαρού άντρα στη Σκοτία, ο οποίος το 1878 σκότωσε υπνοβατώντας το παιδί του, ηλικίας 18 μηνών, πιστεύοντας ότι πολεμά με ένα τέρας που απειλούσε την οικογένειά του.  Αυτό το περιστατικό σχετίζεται με την ύπαρξη νυχτερινού τρόμου που ακολουθείται από υπνοβασία, και παρόμοιες περιπτώσεις περιλαμβάνουν, μεταξύ άλλων, έναν άντρα που πυροβόλησε τους γονείς του και τον αδερφό του καθώς ονειρευόταν ότι υπήρχαν διαρρήκτες στο σπίτι, και έναν άντρα που σκότωσε την κόρη του με ένα τσεκούρι, στην προσπάθειά του να τη σώσει από τους στρατιώτες που έβλεπε στον ύπνο του ότι της είχαν επιτεθεί. Αν και τα όρια είναι σχετικά ασαφή, υπάρχουν επίσης περιπτώσεις κατά τις οποίες η βίαιη πράξη σχετίζεται περισσότερο με συγχυτική αφύπνιση παρά με υπνοβασία, όπως αυτή ενός άντρα που αφυπνίστηκε από έναν θόρυβο κατά τη διάρκεια της νύχτας και επιτέθηκε με ένα τσεκούρι στον άγνωστο που βρισκόταν στο δωμάτιό του’, που
όμως αποδείχθηκε ότι ήταν η γυναίκα του».

Στις περιπτώσεις αυτές και προκειμένου να αποδοθεί η δικαιοσύνη, οι ειδικοί χρησιμοποιούν πλέον τρισδιάστατες απεικονίσεις του εγκεφάλου (3D brain mapping), ώστε να καταφέρουν να αποδείξουν στο δικαστήριο ότι ένας κατηγορούμενος όντως βρισκόταν σε κατάσταση «NREM arousal» (μη REM ύπνο), αναλύοντας τα πρότυπα της εγκεφαλικής δραστηριότητας που είναι αδύνατον να προσομοιωθούν από κάποιον που προσποιείται.

Φωτογραφία: Getty Images