Οι λεγόμενοι «θάνατοι απόγνωσης», δηλαδή οι θάνατοι από αυτοκτονία, κατάχρηση ναρκωτικών ουσιών και επιβλαβή χρήση αλκοόλ, αποτελούν πλέον σημαντικό δείκτη ψυχικής και κοινωνικής υγείας. Αν και το φαινόμενο έχει συνδεθεί κυρίως με τις Ηνωμένες Πολιτείες, νέα μεγάλη ευρωπαϊκή μελέτη δείχνει ότι η Ευρώπη δεν είναι εντελώς προστατευμένη.
Ερευνητές ανέλυσαν στοιχεία θνησιμότητας από 169 περιφέρειες σε 23 ευρωπαϊκές χώρες, που αντιστοιχούν σε σχεδόν 400 εκατομμύρια κατοίκους ηλικίας άνω των 15 ετών, για την περίοδο 2002-2019. Στόχος ήταν να αξιολογηθεί η επίδραση των «θανάτων απόγνωσης» στο προσδόκιμο ζωής και να συγκριθεί η κατάσταση με εκείνη των ΗΠΑ.
Η Ευρώπη παραμένει κάτω από τα επίπεδα των ΗΠΑ
Συνολικά, η Ευρώπη εμφανίζει, όπως προαναφέρθηκε, χαμηλότερα επίπεδα «θανάτων απόγνωσης» σε σχέση με τις ΗΠΑ. Την περίοδο 2017-2019, οι θάνατοι από αυτοκτονίες, αλκοόλ και ναρκωτικά αντιστοιχούσαν σε απώλεια 12 μηνών προσδόκιμου ζωής κατά μέσο όρο για τους Ευρωπαίους άνδρες, έναντι 22 μηνών για τους Αμερικανούς.
Στις γυναίκες, η αντίστοιχη απώλεια ήταν τέσσερις μήνες στην Ευρώπη και δέκα μήνες στις ΗΠΑ. Τα ευρήματα δείχνουν ότι το φαινόμενο εξακολουθεί να επιβαρύνει σημαντικά τη δημόσια υγεία και στις δύο πλευρές του Ατλαντικού, αλλά σε σαφώς μικρότερο βαθμό στην Ευρώπη.
Τρεις περιοχές στην Ευρώπη που προκαλούν ανησυχία
Οι ευρωπαϊκοί μέσοι όροι, ωστόσο, κρύβουν σημαντικές περιφερειακές διαφορές. Οι μεγαλύτερες απώλειες προσδόκιμου ζωής καταγράφηκαν σε περιοχές της Πολωνίας, της Λιθουανίας και της Σκωτίας, όπου σε ορισμένες περιπτώσεις ξεπερνούσαν ακόμη και τα αντίστοιχα επίπεδα των ΗΠΑ.
Παράλληλα, οι ερευνητές εντόπισαν τρεις γεωγραφικές ζώνες όπου το πρόβλημα παρέμεινε στάσιμο ή επιδεινώθηκε τα χρόνια πριν από την πανδημία: τα Βρετανικά Νησιά και τμήματα της βορειοδυτικής Ευρώπης, την ανατολική Ευρώπη με επίκεντρο την Πολωνία και σχεδόν το σύνολο της Σουηδίας.
Περιοχές της Ευρώπης όπου οι «θάνατοι απόγνωσης» μειώθηκαν, παρέμειναν σταθεροί ή αυξήθηκαν πριν από την πανδημία COVID-19. Με κύκλο επισημαίνονται οι τρεις βασικές εστίες του φαινομένου: η βορειοδυτική Ευρώπη, η ανατολική Ευρώπη και η Σουηδία. Πηγή: Florian Bonnet/INED
Ο ευρωπαϊκός Νότος φαίνεται πιο ανθεκτικός
Αν και η Ελλάδα δεν περιλαμβάνεται στη συγκεκριμένη μελέτη, τα ευρήματα για τις χώρες του ευρωπαϊκού Νότου είναι ιδιαίτερα ενδιαφέροντα. Οι ερευνητές διαπιστώνουν ότι περιοχές της Ιταλίας, της Ισπανίας και της Πορτογαλίας καταγράφουν από τα χαμηλότερα επίπεδα «θανάτων απόγνωσης» στην Ευρώπη.
Μάλιστα, οι μικρότερες απώλειες προσδόκιμου ζωής εντοπίστηκαν κυρίως σε νότιες περιοχές της ηπείρου, γεγονός που δείχνει ότι το φαινόμενο παραμένει εκεί πιο περιορισμένο σε σύγκριση με τη βόρεια και ανατολική Ευρώπη.
Ανησυχία για τις υπερβολικές δόσεις και το αλκοόλ στους ηλικιωμένους
Η μελέτη ανέδειξε επίσης δύο ιδιαίτερα ανησυχητικές τάσεις. Η πρώτη αφορά την αύξηση των θανάτων από υπερβολική δόση ναρκωτικών μεταξύ ατόμων σε ηλικία εργασίας, κυρίως στη Σουηδία και τα Βρετανικά Νησιά. Παρότι τα επίπεδα παραμένουν σημαντικά χαμηλότερα από εκείνα των ΗΠΑ, η ανοδική πορεία προκαλεί προβληματισμό.
Η δεύτερη αφορά τους ηλικιωμένους. Οι θάνατοι από οξεία δηλητηρίαση λόγω αλκοόλ αυξάνονται σε πολλές ευρωπαϊκές περιοχές και πλέον ξεπερνούν τα αντίστοιχα επίπεδα των ΗΠΑ στις περισσότερες από αυτές. Το εύρημα αυτό υπογραμμίζει ότι η κατάχρηση αλκοόλ δεν αποτελεί μόνο πρόβλημα των νεότερων ηλικιών.
Η πανδημία επιβάρυνε την εικόνα
Η επέκταση της ανάλυσης έως το 2022 έδειξε ότι μετά την πανδημία COVID-19 οι «θάνατοι απόγνωσης» αυξήθηκαν στο 55% των ευρωπαϊκών περιφερειών για τις οποίες υπήρχαν διαθέσιμα στοιχεία. Η επιδείνωση ήταν πιο έντονη στα Βρετανικά Νησιά και την Ολλανδία.
Οι ερευνητές επισημαίνουν ότι οι θάνατοι αυτοί δεν είναι αναπόφευκτοι. Η εμπειρία της νότιας Ευρώπης δείχνει ότι με αποτελεσματικές πολιτικές ψυχικής υγείας, πρόληψης των εξαρτήσεων και έγκαιρης παρέμβασης, το φαινόμενο μπορεί να περιοριστεί σημαντικά. Οι «θάνατοι απόγνωσης» αποτελούν ένα σύνθετο πρόβλημα δημόσιας υγείας και η παρακολούθησή τους μπορεί να λειτουργήσει ως έγκαιρη προειδοποίηση για βαθύτερες κοινωνικές και ψυχολογικές κρίσεις.
Φωτογραφία: istock