Αρκετοί θεωρούν την τελειομανία ένα θετικό χαρακτηριστικό που πιθανόν να προάγει τη αριστεία και τη δημιουργικότητα. Στην πραγματικότητα, όμως, οι ψυχολόγοι επισημαίνουν ότι διαφέρει σημαντικά από την υγιή φιλοδοξία και την προσπάθεια για βελτίωση. Η επιδίωξη της αριστείας βασίζεται στην πρόοδο και τη μάθηση. Η τελειομανία, αντίθετα, στηρίζεται στην πεποίθηση ότι οτιδήποτε λιγότερο από το τέλειο αποτελεί αποτυχία.
- Διαβάστε επίσης – Αναβλητικότητα: Τι δείχνουν 40 χρόνια έρευνας για όσους αφήνουν τις δουλειές τους για αργότερα
Τα τελευταία χρόνια, μάλιστα, οι επιστήμονες καταγράφουν αύξηση των τελειομανών χαρακτηριστικών, ιδιαίτερα στους νέους. Μια μεγάλη μετα-ανάλυση που εξέτασε δεδομένα από περισσότερους από 41.000 φοιτητές στις ΗΠΑ, τον Καναδά και το Ηνωμένο Βασίλειο έδειξε ότι τα επίπεδα τελειομανίας αυξήθηκαν σημαντικά από το 1989 έως το 2016. Οι ερευνητές συνδέουν την τάση αυτή με την αυξημένη κοινωνική πίεση, τον ανταγωνισμό και την ανάγκη διαρκούς επίτευξης.
Τι είναι πραγματικά η τελειομανία;
Σύμφωνα με το μοντέλο των ψυχολόγων Paul Hewitt και Gordon Flett, η τελειομανία μπορεί να εκδηλωθεί με τρεις τρόπους:
- Ως υπερβολικές απαιτήσεις από τον εαυτό μας.
- Ως υπερβολικές απαιτήσεις από τους άλλους.
- Ως πεποίθηση ότι οι άλλοι απαιτούν από εμάς να είμαστε τέλειοι.
Στην καθημερινότητα αυτό μεταφράζεται σε συνεχή αυτοκριτική, φόβο λάθους, αδυναμία ικανοποίησης από τα επιτεύγματα και διαρκή αγωνία για την αξιολόγηση των άλλων.
Πώς δημιουργείται;
Η τελειομανία δεν έχει μία μόνο αιτία. Οι ειδικοί θεωρούν ότι διαμορφώνεται από συνδυασμό γενετικών, οικογενειακών και κοινωνικών παραγόντων.
Έρευνες έχουν δείξει ότι σημαντικό ρόλο μπορεί να παίζουν οι ιδιαίτερα υψηλές γονικές προσδοκίες ή η έντονη κριτική κατά την παιδική ηλικία. Παράλληλα, τα κοινωνικά δίκτυα, όπου κυριαρχούν εξιδανικευμένες εικόνες επιτυχίας, ενισχύουν την αίσθηση ότι πρέπει διαρκώς να ανταποκρινόμαστε σε μη ρεαλιστικά πρότυπα.
Πότε γίνεται πρόβλημα;
Η τελειομανία γίνεται δυσλειτουργική όταν αρχίζει να επηρεάζει την καθημερινότητα, τις σχέσεις και την ψυχική υγεία.
Συχνά συνοδεύεται από:
- Έντονο άγχος.
- Αναβλητικότητα.
- Φόβο αποτυχίας.
- Εργασιακή ή ακαδημαϊκή εξουθένωση.
- Δυσκολία λήψης αποφάσεων.
- Συνεχή αίσθηση ότι «δεν είμαι αρκετά καλός».
Παρότι ακούγεται παράδοξο, πολλοί τελειομανείς καθυστερούν να ξεκινήσουν μια εργασία επειδή φοβούνται ότι δεν θα την ολοκληρώσουν άψογα.
Η σύνδεση με την ψυχική υγεία
Η επιστημονική βιβλιογραφία είναι πλέον σαφής. Μετα-ανάλυση που συμπεριέλαβε περισσότερες από 400 μελέτες και πάνω από 113.000 ενήλικες διαπίστωσε ότι η τελειομανία συνδέεται με αυξημένα επίπεδα άγχους, κατάθλιψης και ιδεοψυχαναγκαστικών συμπτωμάτων. Οι λεγόμενες «τελειομανείς ανησυχίες», δηλαδή ο φόβος του λάθους και της αρνητικής κριτικής, φαίνεται να έχουν την ισχυρότερη σχέση με την ψυχολογική δυσφορία. (PubMed)
Παρόμοια ευρήματα έχουν καταγραφεί και σε παιδιά, εφήβους και νεαρούς ενήλικες.
Πώς μπορούμε να βοηθήσουμε τον εαυτό μας;
Οι ειδικοί προτείνουν να αντικαταστήσουμε την επιδίωξη της τελειότητας με την επιδίωξη της προόδου.
Χρήσιμα βήματα είναι:
- Να θέτουμε ρεαλιστικούς στόχους.
- Να αποδεχόμαστε ότι τα λάθη αποτελούν μέρος της μάθησης.
- Να περιορίζουμε τις συγκρίσεις με άλλους.
- Να καλλιεργούμε την αυτοσυμπόνια αντί της συνεχούς αυτοκριτικής.
- Να αναζητούμε επαγγελματική βοήθεια όταν η τελειομανία προκαλεί έντονο άγχος, κατάθλιψη ή επηρεάζει σημαντικά την καθημερινή λειτουργικότητα.
Η τελειότητα δεν είναι εφικτός στόχος. Η ψυχική ανθεκτικότητα, όμως, η προσαρμοστικότητα και η ικανότητα να μαθαίνουμε από τα λάθη μας είναι δεξιότητες που μπορούν να μας βοηθήσουν να προχωρήσουμε πολύ πιο μακριά.
ΠΗΓΕΣ: TandF Online / EurekAlert! / Psychological Bulletin
Φωτογραφία: istock