Τα προβλήματα ψυχικής υγείας στον άνθρωπο αποτελούν μείζον θέμα δημόσιας υγείας, στις μισές περιπτώσεις ξεκινούν πριν από την ηλικία των 14 ετών, είναι συχνά, μπορούν να οδηγήσουν σε σημαντική έκπτωση της λειτουργικότητας, σε μικρότερο προσδόκιμο επιβίωσης και αυτοκτονικότητα.

Οι οικονομικές επιπτώσεις είναι τεράστιες με την απώλεια παραγωγικότητας να υπερβαίνει σημαντικά το κόστος φροντίδας.

Σε πρόσφατη ανάλυση μεγάλου όγκου δεδομένων από τις ΗΠΑ και άλλες 45 χώρες (Global Minds Project, 2020–25), οι ερευνητές καταλήγουν στο ότι «σήμερα, η ψυχική δυσφορία είναι υψηλότερη στους νέους και μειώνεται με την ηλικία. Αυτή είναι μια τεράστια αλλαγή σε σχέση με το παρελθόν… [και] υποδηλώνει μια σοβαρή κρίση ψυχικής υγείας μεταξύ των νέων, που πρέπει να αντιμετωπιστεί».

Πιθανές αιτίες; οι οικονομικές προκλήσεις, η μείωση της χρηματοδότησης για υπηρεσίες υγείας (και ψυχικής), η διαρκής επίδραση της πανδημίας COVID-19, και η αυξημένη χρήση social media και smartphones.

Οι αυξανόμενες, ιδιαίτερα την τελευταία πενταετία, ανάγκες ψυχικής υγείας παιδιών και εφήβων (ΨΥΠΕ) προκύπτουν από πολλές μελέτες, μεταξύ των οποίων και εκείνες του Διακρατικού Δικτύου Global Child Adolescent Mental Health Study (GCAMHS), σε μαθητές 13-15χρ. από 32 χώρες σε 4 ηπείρους.

Ψυχική υγεία των νέων: Τα ανησυχητικά στοιχεία για τους εφήβους στην Ελλάδα

Στο δίκτυο συμμετέχουμε ο υπογράφων ως υπεύθυνος/συντονιστής, ο αναπλ. Καθηγητής Παιδοψυχιατρικής Γ. Γιαννακόπουλος, ο υποψήφιος διδάκτορας Φ. Ζαραβίνος-Τσάκος, και μεταπτυχιακές φοιτήτριες.

Στο ελληνικό δείγμα 6000 εφήβων του 2023, βρήκαμε, συγκριτικά με την προ πανδημίας περίοδο, επιβαρυμένη ψυχική υγεία των εφήβων και σημαντικά αυξημένες εμπειρίες bullying (χαμηλότερα ωστόσο ποσοστά από άλλες χώρες), καθώς και υψηλά ποσοστά αυτοτραυματισμών (25,5%), αυτοκτονικού ιδεασμού (28,1%) και αποπειρών αυτοκτονίας (8,4%).

Είναι γνωστό πως τα ΤΕΠ των παιδιατρικών νοσοκομείων επιβαρύνονται σημαντικά στις εφημερίες από εφήβους με τέτοιες συμπεριφορές που δεν παίρνουν βοήθεια λόγω μη πρόσβασης στις υπηρεσίες ΨΥΠΕ ή δεν καλύπτονται επαρκώς σε εξωτερική βάση. Επαρκώς στελεχωμένες υπηρεσίες θα μειώσουν τέτοια φαινόμενα καθώς και άσκοπες νοσηλείες.

Social media και τεχνητή νοημοσύνη: Οι νέες προκλήσεις για την ψυχική υγεία

Άλλη πρόκληση είναι σήμερα η επιρροή των Μέσων Κοινωνικής Δικτύωσης (ΜΚΔ, social media) και της Τεχνητής Νοημοσύνης (AI).

Συνολικά, η νεότερη έρευνα υποστηρίζει ότι τα ΜΚΔ ενώ δεν φαίνεται να επηρεάζουν την ψυχική υγεία και ευεξία των περισσοτέρων χρηστών, πιθανώς βοηθούν ή βλάπτουν μερικούς χρήστες σε κάποιες περιπτώσεις. Προὓπάρχουσες ευαλωτότητες των εφήβων  (π.χ. φτώχεια, κακή ψυχική υγεία, έλλειψη οικογενειακής υποστήριξης) συσχετίζονται με τη χρήση των ΜΚΔ και με προβλήματα ψυχικής υγείας.

Η μελλοντική έρευνα θα πρέπει να εστιάσει στους τύπους χρήσης των ΜΚΔ που πιθανώς είναι επιβλαβείς (ή βοηθητικοί) στην  ψυχική υγεία. Προς το παρόν, γονείς και ανήλικοι επιβάλλεται να ενημερώνονται για την ασφαλή χρήση τους, και να είναι σε εγρήγορση για μείωση ή αποφυγή τυχόν ψυχοκοινωνικών κινδύνων.

Να τεθούν, επίσης, αυστηρότεροι κανόνες στους διαχειριστές των ΜΚΔ, περιορισμοί στο περιεχόμενο και οριοθέτηση, ηλικιακά και στο χρόνο  χρήσης τους.

Αναφορικά με την ΑΙ, περίπου 20% των νέων, ιδιαίτερα 18-21 ετών και νεαρές, την χρησιμοποιούν  για συμβουλές και συναισθηματική υποστήριξη (60% μυστικά από τους δικούς τους), καλύπτοντας έτσι άμεσα και οποιαδήποτε στιγμή κάποιες ανάγκες τους, διακινδυνεύοντας ωστόσο σημαντικά.

Οι ψηφιακοί βοηθοί (chatbots) παρέχουν πιθανώς αναξιόπιστες ή ανακριβείς πληροφορίες, ενώ η υπερβολική εμπιστοσύνη προς την ΑΙ μπορεί να κλονίσει τις πραγματικές ανθρώπινες σχέσεις, όπως, επίσης, και υγιείς συμπεριφορές αναζήτησης βοήθειας με ειδικούς ή/και ενήλικες  εμπιστοσύνης.

Η διαχείριση των επιπτώσεων των ΜΚΔ στην ψυχική υγεία και η ενσωμάτωση κανόνων δεοντολογίας για τη χρήση της AI στη φροντίδα των ασθενών πρέπει να αποτελούν πια κεντρικά ζητήματα του χώρου της ΨΥΠΕ.

Ψυχική υγεία παιδιών και εφήβων: Η ανάγκη για πρόληψη και έγκαιρη παρέμβαση

Από τις μελέτες του Δικτύου GCAMHS προκύπτουν και οι ακάλυπτες σε μεγάλο βαθμό ανάγκες ΨΥΠΕ.

Αν και σημαντικό ποσοστό εφήβων σκέφτηκαν η αναζήτησαν ανεπίσημα βοήθεια από συγγενείς, συνομηλίκους, εκπαιδευτικούς κ.λπ., μόλις 1% αναζήτησαν επίσημα βοήθεια από ειδικούς ψυχικής υγείας, ιδιαίτερα στις μέσου εισοδήματος χώρες (έναντι 2-7% στις χώρες υψηλού εισοδήματος).

Από τους εφήβους με υψηλά επίπεδα προβλημάτων συναισθήματος και συμπεριφοράς, ποσοστό 1-2% στις μέσου εισοδήματος χώρες και 6-25% στις υψηλού εισοδήματος χώρες αναζήτησαν επίσημα βοήθεια (περισσότερα κορίτσια παρά αγόρια).   Αυτό προβληματίζει διεθνώς, όπως και στην Ελλάδα, η οποία διαθέτει -σε αντίθεση με πολλές άλλες χώρες- από τους μεγαλύτερους αριθμούς ψυχιάτρων παιδιών και εφήβων, σύμφωνα με άλλη μελέτη του Δικτύου.

Ευτυχώς στη χώρα μας δεν αμφισβητούνται όπως π.χ. σήμερα στις ΗΠΑ, ανοικτά τουλάχιστον, οι επιστημονικά τεκμηριωμένες θεραπείες (ψυχοθεραπείες, φάρμακα). Είναι ωστόσο γνωστό πως άλλοι συγγενείς, ιατρικοί ή μη, κλάδοι, “επαγγελματίες” και κέντρα έχουν εισβάλει στον χώρο της ΨΥΠΕ παρέχοντας ανεξέλεγκτα αμφίβολης αξιοπιστίας και ποιότητας υπηρεσίες σε ανηλίκους και οικογένειες.

Τέλος, η κλιματική αλλαγή είναι πια εδώ, αφού υψηλά ποσοστά (30-40%) των ελλήνων (και όχι μόνο) εφήβων αναφέρουν άγχος, φόβο και θυμό απέναντι στην κλιματική αλλαγή, και μικρότερα ευτυχώς αίσθημα αδυναμίας (ήδη προετοιμάζουμε σχετικό επιστημονικό άρθρο για το όλον δείγμα του Δικτύου).

Τα παραπάνω στοιχεία δεν είναι απλοί αριθμοί, αλλά μια κλήση αφύπνισης. Υπάρχει ανάγκη για συντονισμένη δράση σε επίπεδο πολιτείας, κοινοτήτων και οικογενειών με στόχο την έγκαιρη ανίχνευση, διάγνωση και θεραπεία προβλημάτων ΨΥΠΕ.

Επιπλέον, η πρόληψη και προαγωγή της ψυχικής υγείας είναι απαραίτητη μέσα από σύντομες, εστιασμένες και τεκμηριωμένης επιστημονικά αποτελεσματικότητας παρεμβάσεις στις οικογένειες ή μέσω του σχολείου.

Στο πλαίσιο της παρέμβασης “Ας Μιλήσουμε για τα Παιδιά” (Let’s Talk about Children), έχουμε εκπαιδεύσει (2023-26) νηπιαγωγούς και δασκάλους/ες για καλύτερη επικοινωνία και συνεργασία με τους γονείς προς όφελος της ευημερίας και καλής ψυχικής υγείας των παιδιών.

Μάλιστα ξεκινούμε τώρα, στο πλαίσιο ευρωπαικού προγράμματος, νέο κύκλο εκπαίδευσης (2026-29) με φορέα υλοποίησης το Ελληνικό Ινστιτούτο Μελέτης Τραύματος και Προαγωγής Ψυχικής Υγείας.

Φωτογραφία: iStock