Πίσω από την εικόνα της «σούπερ μαμάς», εκείνης που τα προλαβαίνει όλα και προσπαθεί όλα να γίνονται σωστά, συχνά κρύβεται μια γυναίκα στα όρια του mom burnout, δηλαδή της εξάντλησης.
Οι γυναίκες συχνά καλούνται να επιτελούν ταυτόχρονα πολλούς ρόλους και να διαχειρίζονται σύνθετες ευθύνες. Όμως αυτή η συνεχής διαχείριση ρόλων, συνοδεύεται από αυξημένο κίνδυνο εξουθένωσης.
Και το ζήτημα δεν περιορίζεται στη σωματική κόπωση. Στην πράξη, πολλές γυναίκες -και ιδιαίτερα οι μητέρες – σηκώνουν δυσανάλογα μεγάλο μέρος από τη λεγόμενη «νοητική εργασία» (mental load) της καθημερινότητας. Τον προγραμματισμό, την οργάνωση, την πρόβλεψη, τη διαχείριση ραντεβού, σχολικών υποχρεώσεων, ιατρικών θεμάτων, αλλά και τη συναισθηματική φροντίδα όλων των μελών της οικογένειας.
Σύμφωνα με μελέτη που δημοσιεύθηκε σε επιστημονικό περιοδικό και είναι διαθέσιμη στο PubMed Central, η γνωστική/νοητική οικιακή εργασία (cognitive household labor) είναι πιο άνισα κατανεμημένη από την πρακτική οικιακή εργασία και σχετίζεται με αυξημένους δείκτες ψυχικής επιβάρυνσης, όπως στρες και συναισθηματική εξάντληση.
Σε νέα ανάλυση σχετικά με τη νοητική εργασία των μητέρων , η νοητική επιβάρυνση περιγράφεται ως ένα αόρατο φορτίο που δύσκολα αναγνωρίζεται, αλλά επηρεάζει ουσιαστικά την ψυχική υγεία. Οι συγγραφείς τονίζουν ότι η χρόνια συσσώρευση αυτής της ευθύνης συνδέεται με αυξημένο κίνδυνο εξουθένωσης.
«Λέω συχνά ότι το μυαλό κουράζεται πριν από το σώμα», επισημαίνει η κλινική ψυχολόγος υγείας στην Cleveland Clinic των ΗΠΑ, Δρ Έιμι Σάλιβαν. «Αυτό ισχύει τόσο στη σωματική όσο και στη νοητική προσπάθεια και ακόμη περισσότερο όταν προσπαθούμε να κάνουμε πολλά πράγματα ταυτόχρονα».
Mom Burnout – Τι είναι το «σύνδρομο εξαντλημένης μητέρας»
Ο όρος δεν αποτελεί επίσημη ιατρική διάγνωση. Έχει όμως καθιερωθεί για να περιγράψει μια πολύ πραγματική κατάσταση: την εξουθένωση που μπορεί να προκαλέσει η γονεϊκότητα, ιδίως στις γυναίκες.
Όπως εξηγεί η Δρ Σάλιβαν, οι γυναίκες βιώνουν κατά μέσο όρο υψηλότερα επίπεδα καθημερινού στρες και άγχους σε σχέση με τους άνδρες, ιδιαίτερα όταν καλούνται να λάβουν αποφάσεις. Συχνά συνυπολογίζουν όχι μόνο τα δεδομένα, αλλά και το συναισθηματικό πλαίσιο. Αυτή η διαρκής «συναισθηματική επεξεργασία» επιβαρύνει επιπλέον το ψυχικό φορτίο.
Η δε προσπάθεια ισορροπίας ανάμεσα στην επαγγελματική επιτυχία, τη φροντίδα των παιδιών, τις οικογενειακές υποχρεώσεις και τη διαχείριση του σπιτιού, κάνει το αόρατο βάρος σχεδόν δυσβάσταχτο. Η συνεχής «λίστα υποχρεώσεων» που υπάρχει στο μυαλό λειτουργεί από μόνη της εξαντλητικά.
Mom burnout και burnout είναι το ίδιο;
Η επιστημονική έννοια του burnout (επαγγελματική εξουθένωση) περιγράφηκε αρχικά στον εργασιακό χώρο και χαρακτηρίζεται από τρία βασικά στοιχεία:
- έντονη εξάντληση
- κυνισμό ή αρνητισμό
- μειωμένη απόδοση
Ο Παγκόσμιος Οργανισμός Υγείας (ΠΟΥ) ορίζει το burnout ως επαγγελματικό φαινόμενο που σχετίζεται με χρόνιο, μη διαχειρίσιμο στρες στον χώρο εργασίας.
Ωστόσο, η επιστημονική βιβλιογραφία δείχνει ότι αντίστοιχα χαρακτηριστικά εξουθένωσης μπορεί να εμφανιστούν και στο πλαίσιο της γονεϊκότητας. Μελέτη που δημοσιεύθηκε στο Clinical Psychological Science, τεκμηρίωσε ότι η «γονεϊκή εξουθένωση» αποτελεί ξεχωριστή ψυχολογική οντότητα από την επαγγελματική εξουθένωση, με ιδιαίτερα χαρακτηριστικά που σχετίζονται αποκλειστικά με τον γονεϊκό ρόλο.
- Διαβάστε επίσης – Κατάθλιψη μετά τον τοκετό: Ο άγνωστος παράγοντας που αυξάνει τον κίνδυνο
Πώς εκδηλώνεται η εξουθένωση στη μητρότητα
Η εξάντληση περιλαμβάνει:
- επίμονη κόπωση,
- συναισθηματικές διακυμάνσεις,
- ευερεθιστότητα,
- αίσθημα ανεπάρκειας,
- αποστασιοποίηση από ανθρώπους ή δραστηριότητες που κάποτε έδιναν χαρά.
Η συνεχής πίεση αυξάνει τα επίπεδα της κορτιζόλης, της ορμόνης του στρες, με επιπτώσεις στη μνήμη, στη διάθεση και στον μεταβολισμό. Παράλληλα, η υπερβολική ψηφιακή έκθεση – αυτό που πρόσφατα χαρακτηρίστηκε ως «brain rot» – εντείνει το αίσθημα πνευματικής κόπωσης.
Πρακτικοί τρόποι διαχείρισης του mom burnout
Η Δρ Σάλιβαν τονίζει ότι το πρώτο βήμα είναι η αναγνώριση. Από εκεί και πέρα, χρειάζεται συνειδητή επαναξιολόγηση προτεραιοτήτων.
Η αποδοχή της «ατέλειας» είναι κομβική. Το σπίτι δεν χρειάζεται να μοιάζει με φωτογραφία στο Instagram. Η τελειότητα δεν αποτελεί προϋπόθεση καλής μητρότητας.
Η σύγκριση με άλλους επιδεινώνει την ενοχή. Η επιστημονική βιβλιογραφία έχει δείξει ότι η κοινωνική σύγκριση μέσω social media σχετίζεται με αυξημένα επίπεδα άγχους και κατάθλιψης.
Η ικανότητα να λέμε «όχι» λειτουργεί προστατευτικά. Η υπερδέσμευση οδηγεί σχεδόν μαθηματικά στην εξάντληση.
Τεχνικές που βοηθούν αποδεδειγμένα στη μείωση του στρες
- ασκήσεις βαθιάς αναπνοής,
- τακτική σωματική άσκηση,
- πρακτικές ενσυνειδητότητας (mindfulness).
Η ενσυνειδητότητα έχει συνδεθεί με μείωση στρες και βελτίωση συναισθηματικής ρύθμισης, σύμφωνα με μετα-ανάλυση στο JAMA Internal Medicine.
- Η «συνειδητή γονεϊκότητα» βασίζεται ακριβώς σε αυτή την αρχή: παρουσία στο παρόν, χωρίς συνεχή προβολή στο μέλλον ή ανακύκλωση ενοχών από το παρελθόν.
- Ο χρόνος για τον εαυτό δεν είναι πολυτέλεια
- Η αυτοφροντίδα δεν είναι εγωισμός. Είναι προϋπόθεση αντοχής. Όπως λέει χαρακτηριστικά η Δρ Σάλιβαν, «όπως στο αεροπλάνο πρώτα βάζεις τη δική σου μάσκα οξυγόνου και μετά βοηθάς τους άλλους, έτσι και στη ζωή: αν δεν φροντίσεις τον εαυτό σου, δεν θα μπορέσεις να φροντίσεις κανέναν».
Πότε χρειάζεται η βοήθεια
Αν η εξουθένωση επιμένει ή επιδεινώνεται, η υποστήριξη από επαγγελματία ψυχικής υγείας μπορεί να αποδειχθεί καθοριστική. Ψυχολόγοι και κοινωνικοί λειτουργοί που ειδικεύονται στη γονεϊκότητα. μπορούν να βοηθήσουν στην αναγνώριση των συμπτωμάτων και στη σταδιακή αποκατάσταση της ισορροπίας.
Η μητρότητα είναι αγώνας αντοχής. Και η εξάντληση δεν είναι ένδειξη αδυναμίας. Είναι σήμα ότι η μητέρα χρειάζεται φροντίδα.
Φωτογραφία: istock