Στην ψυχολογική έρευνα της προσωπικότητας δεν αρκεί να μιλάμε απλώς για «χαρακτήρα». Οι επιστήμονες αναζητούν δομές και πρότυπα που να εξηγούν σταθερές συμπεριφορές σε διαφορετικά περιβάλλοντα, από το σπίτι και την εργασία μέχρι τις διαπροσωπικές σχέσεις.
Μέσα σε αυτό το πλαίσιο, έχουν αναπτυχθεί και αξιολογηθεί εμπειρικά και δύο σημαντικά θεωρητικά μοντέλα: η Σκοτεινή Τριάδα και η Φωτεινή Τριάδα της Προσωπικότητας.
Προσοχή, οι έννοιες της Σκοτεινής Τριάδας (Dark Triad) και της Φωτεινής Τριάδας (Light Triad): δεν αποτελούν ψυχιατρικές διαγνώσεις, δεν περιλαμβάνονται στο DSM‑5 (το επίσημο διαγνωστικό εγχειρίδιο της Αμερικανικής Ψυχιατρικής Εταιρείας που χρησιμοποιείται παγκομιστώς από επαγγελματίες ψυχικής υγείας) και δεν αντικαθιστούν κριτήρια κλινικής αξιολόγησης.
Πρόκειται, ωστόσο, για επιστημονικά τεκμηριωμένες περιγραφές χαρακτηριστικών προσωπικότητας που βοηθούν στο να κατανοήσουμε πώς τα άτομα σχετίζονται με άλλους, πώς χειρίζονται κοινωνικές και ηθικές απαιτήσεις, και πώς αυτές οι διαφορές επιδρούν σε λειτουργικά αποτελέσματα (ηγεσία, συνεργασία, ενσυναίσθηση, και άλλα).
Τι είναι η Σκοτεινή Τριάδα
Την έννοια της Σκοτεινής Τριάδας εισήγαγαν πρώτη φορά με άρθρο τους οι Ντελρόι Λ. Πόλχους και Κέβιν Μ. Γουίλιαμς και αναφέρεται σε τρεις συγκεκριμένες διαστάσεις προσωπικότητας, που έχουν κοινά χαρακτηριστικά την έλλειψη ενσυναίσθησης και τον προσανατολισμό στο ίδιον όφελος, εις βάρος των άλλων. Δεν είναι ψυχικές διαταραχές, όπως προαναφέρθηκε, εντοπίζονται άνετα και σε άτομα που δεν έχουν καμία κλινική διάγνωση.
- Ναρκισσισμός: Εδώ δεν μιλάμε για απλή αυτοεκτίμηση. Ο ναρκισσισμός στη σκοτεινή τριάδα σχετίζεται με υπερβολική αίσθηση ανωτερότητας, ανάγκη για θαυμασμό και δυσκολία στην αποδοχή κριτικής. Άτομα με αυτά τα χαρακτηριστικά συχνά φέρονται εγωκεντρικά, δεν ακούν πραγματικά τους άλλους και συχνά χρησιμοποιούν τη γοητεία για να εντυπωσιάσουν, αλλά όχι για να χτίσουν ειλικρινείς σχέσεις.
- Μακιαβελισμός: Είναι η τάση για ψυχρό υπολογισμό και χειραγώγηση. Τα άτομα με υψηλό μακιαβελισμό συχνά είναι επιφανειακά ευγενικά, αλλά στην πραγματικότητα βλέπουν τους άλλους ως «εργαλεία» για την επίτευξη στόχων. Π.χ., ένας συνεργάτης που φέρεται ωραία μόνο όταν έχει να κερδίσει κάτι.
- Υποκλινική ψυχοπάθεια (μη κλινική): Σε αυτή τα άτομα παρουσιάζουν συναισθηματική ψυχρότητα, παρορμητικότητα και αδιαφορία για τις συνέπειες των πράξεών τους στους άλλους. Μπορεί να φαίνονται «θρασείς», χωρίς ενοχές, έτοιμοι να πουν ή να κάνουν ό,τι χρειάζεται για να πάρουν αυτό που θέλουν.
Μελέτες έχουν δείξει ότι άτομα με υψηλές σκοτεινές βαθμολογίες μπορεί να έχουν επαγγελματική επιτυχία σε σκληρά ανταγωνιστικά περιβάλλοντα, αλλά συχνά έχουν επιπτώσεις στις διαπροσωπικές τους σχέσεις.
Φωτεινή Τριάδα, η αντίρροπη δύναμη
Αν η Σκοτεινή Τριάδα περιγράφει σχέσεις που έχουν ως επίκεντρο το εγώ και τον έλεγχο, η Φωτεινή Τριάδα εστιάζει σε θετικά κοινωνικά στοιχεία: ανθρωπισμό, εμπιστοσύνη και σεβασμό προς την αυτονομία των άλλων. Την προσέγγιση καθιέρωσαν ο Σκοτ Μπάρι Κάουφμαν και συνεργάτες το 2019, με μελέτη που δημοσιεύτηκε στο Frontiers in Psychology το 2019.
Τα χαρακτηριστικά που εντοπίζονται
- Ανθρωπισμός: Πραγματικό, αυθεντικό ενδιαφέρον για τους άλλους ανθρώπους, όχι επιφανειακή ευγένεια, αλλά πρόθεση φροντίδας. Π.χ., να ενδιαφέρεσαι για το πώς αισθάνεται κάποιος, χωρίς να έχεις κάτι να κερδίσεις.
- Πίστη στην ανθρωπότητα: Όσοι έχουν αυτό το χαρακτηριστικό θεωρούν ότι οι περισσότεροι άνθρωποι είναι καλοπροαίρετοι. Δεν είναι αφελείς – απλώς ξεκινούν με καλή προδιάθεση.
- Καντιανή Ηθική: Από τον φιλόσοφο Καντ και σημαίνει να βλέπεις τον άλλον ως αυτόνομο άτομο με αξιοπρέπεια και όχι ως μέσο για τους δικούς σου σκοπούς. Στην ηθική φιλοσοφία του Καντ οι αποφάσεις δεν πρέπει να λαμβάνονται με βάση το όφελος που θα έχουν, αλλά πρέπει να υπαγορεύονται από κάποιους γενικούς ηθικούς κανόνες που δεν θα επιδέχονται εξαιρέσεις. Οι ηθικές κρίσεις θα πρέπει να έχουν καθολικό χαρακτήρα, δηλαδή να ισχύουν για κάθε περίπτωση.
Πού βοηθά η κατανόηση αυτών των τριάδων
- Για τους ειδικούς: χρησιμοποιούνται σε έρευνες για ηγεσία, συμπεριφορές στο χώρο εργασίας, κοινωνική συνεργασία και ηθική κρίση.
- Για όλους εμάς: μας βοηθούν να ανιχνεύσουμε τοξικές συμπεριφορές που μπορεί να βλάψουν τις σχέσεις μας, τη δουλειά μας ή την ψυχική μας υγεία.
Πώς να αντιληφθούμε άτομα της Σκοτεινής Τριάδας στη ζωή μας
- Χαμηλή ενσυναίσθηση:
Αν κάποιος δείχνει διαρκώς να μην κατανοεί ή να μην ενδιαφέρεται για τα συναισθήματα των άλλων, είναι πιθανό να έχει υψηλή σκοτεινή διάσταση. - Πολύ προσωπικός έπαινος, όχι αμοιβαίος σεβασμός:
Άτομα με υψηλό ναρκισσισμό μπορεί να απαιτούν συνεχή επιβεβαίωση, αλλά δεν ανταποδίδουν όταν οι άλλοι εκφράζουν την ίδια ανάγκη. - Στρατηγική εκμετάλλευση:
Ο μακιαβελισμός φαίνεται όταν κάποιος προωθεί τα συμφέροντά του εις βάρος άλλων, χωρίς να ενδιαφέρεται για συνέπειες. - Παρορμητική συμπεριφορά:
Σε καταστάσεις πίεσης, μπορεί να όσοι φέρουν τα παραπάνω χαρακτηριστικά, να δείχνουν έλλειψη αυτοελέγχου ή αναλγησία για τις συνέπειες για άλλους.
Η συναισθηματική απόσταση σε τέτοιες σχέσεις δεν είναι ψυχρότητα, είναι αυτοπροστασία.
Φωτογραφία: istock