Όταν ένας γονιός έχει κατάθλιψη, το παιδί βλέπει τις αλλαγές ακόμη κι αν δεν γνωρίζει τίποτα σχετικά με τη διταραχή. Μπορεί να παρατηρεί ότι η μαμά ή ο μπαμπάς κοιμάται περισσότερο, δεν έχει διάθεση να παίξει ή εκνευρίζεται εύκολα. Χωρίς μια κατανοητή εξήγηση, μπορεί να αναζητήσει την αιτία στη δική του συμπεριφορά.
Γι’ αυτό, η στήριξή του αρχίζει με μια σαφή διευκρίνιση. Δεν προκάλεσε εκείνο την κατάθλιψη και δεν είναι υπεύθυνο να την αντιμετωπίσει. Το καναδικό Κέντρο Εξαρτήσεων και Ψυχικής Υγείας CAMH συστήνει συζήτηση προσαρμοσμένη στην ηλικία και στις ερωτήσεις του παιδιού.
Όταν ο γονιός έχει κατάθλιψη – Εξηγούμε αυτό που ήδη βλέπει
Σε ένα μικρό παιδί μπορεί να ειπωθεί, για παράδειγμα, ότι ο γονιός έχει μια ασθένεια που επηρεάζει τη διάθεση και την ενέργειά του και γι’ αυτό δυσκολεύεται να κάνει όσα έκανε. Σε ένα μεγαλύτερο παιδί μπορούν να δοθούν περισσότερες πληροφορίες για την κατάθλιψη και τη θεραπεία.
Χρειάζεται επίσης να ακούσει ότι η ασθένεια δεν σημαίνει πως ο γονιός έπαψε να το αγαπά. Αν, ωστόσο, το παιδί έχει πληγωθεί από μια συμπεριφορά, η εξήγηση της κατάθλιψης δεν ακυρώνει αυτό που αισθάνεται. Η λύπη, ο θυμός και η σύγχυση χωρούν στη συζήτηση, χωρίς να απαιτείται από το παιδί να προστατεύει συναισθηματικά τους μεγάλους.
Η ασφάλεια χτίζεται και με πρακτικές απαντήσεις
Η οικογένεια χρειάζεται να διατηρεί όσο γίνεται τη συνέχεια της καθημερινότητας. Ποιος θα πάρει το παιδί από το σχολείο; Με ποιον θα μιλήσει αν ανησυχήσει; Πώς θα συνεχίσει τις δραστηριότητές του;
Οι κατευθύνσεις του Bright Futures για τη γονεϊκή κατάθλιψη δίνουν βάρος στη σταθερότητα, στη σύνδεση με έμπιστους ενηλίκους και στη συνέχιση φιλιών και ενδιαφερόντων. Το παιδί μπορεί να συμμετέχει σε απλές οικογενειακές δουλειές, ανάλογα με την ηλικία του. Η ευθύνη της θεραπείας και της φροντίδας του γονιού παραμένει στους ενηλίκους.
Ναι, εδώ το πρόβλημα είναι ότι η υπάρχουσα παράγραφος πετάει τη μελέτη και αμέσως μετά περνά στα συμπτώματα, χωρίς να εξηγεί τι ακριβώς σημαίνει «πρόληψη» για ένα παιδί που ζει με γονέα με κατάθλιψη. Επίσης λείπει το πρακτικό κλείσιμο. Θα το έβαζα έτσι:
Τι δείχνουν οι μελέτες για την πρόληψη
Το γεγονός ότι ένα παιδί μεγαλώνει με έναν γονέα που έχει κατάθλιψη δεν σημαίνει ότι θα εμφανίσει και το ίδιο κατάθλιψη. Γνωρίζουμε όμως ότι ο κίνδυνος είναι αυξημένος και γι’ αυτό τα τελευταία χρόνια οι επιστήμονες δεν εξετάζουν μόνο πώς αντιμετωπίζονται τα προβλήματα όταν εμφανιστούν, αλλά και τι μπορεί να γίνει νωρίτερα, μέσα στην ίδια την οικογένεια.
Μια συστηματική ανασκόπηση και μετα-ανάλυση, που συμπεριέλαβε οκτώ διαφορετικά προγράμματα και συνολικά 1.325 παιδιά και νέους ηλικίας 6 έως 25 ετών με γονέα που είχε διαταραχή διάθεσης ή άγχους, έδειξε ότι η οργανωμένη υποστήριξη μπορεί να κάνει διαφορά. Όλα τα προγράμματα περιλάμβαναν ενημέρωση γύρω από την ψυχική νόσο, ενώ αρκετά πρόσθεταν εκπαίδευση σε δεξιότητες, παρεμβάσεις για ολόκληρη την οικογένεια ή στοιχεία γνωσιακής-συμπεριφορικής θεραπείας. Τα παιδιά που συμμετείχαν σε αυτά παρουσίαζαν μικρότερο κίνδυνο να εμφανίσουν αργότερα κατάθλιψη ή αγχώδη διαταραχή σε σχέση με εκείνα που δεν είχαν αντίστοιχη υποστήριξη.
Σε μια δεύτερη μετα-ανάλυση, με 20 τυχαιοποιημένες μελέτες και 2.689 παιδιά γονέων με ψυχική νόσο, οι προληπτικές ψυχοκοινωνικές παρεμβάσεις συνδέθηκαν συνολικά με σχεδόν 50% χαμηλότερο κίνδυνο εμφάνισης ψυχικής διαταραχής στα παιδιά. Τα αποτελέσματα ήταν θετικά και ως προς συμπτώματα όπως το άγχος και η καταθλιπτική διάθεση, αν και οι ερευνητές επισημαίνουν ότι δεν έχουν όλα τα προγράμματα την ίδια αποτελεσματικότητα.
Τι περιλαμβάνουν οι παρεμβάσεις
Το σημαντικό εδώ είναι τι περιείχαν αυτές οι παρεμβάσεις. Η πρόληψη δεν σημαίνει ότι ένα παιδί χωρίς συμπτώματα πρέπει να αρχίσει ψυχοθεραπεία. Σημαίνει ότι δεν αφήνεται μόνο του να προσπαθεί να ερμηνεύσει όσα συμβαίνουν στο σπίτι. Μαθαίνει, με τρόπο κατάλληλο για την ηλικία του, τι συμβαίνει στον γονέα, ότι δεν ευθύνεται το ίδιο, ότι δεν είναι δική του δουλειά να τον «θεραπεύσει» και ότι υπάρχουν άλλοι ενήλικες που μπορούν να αναλάβουν όταν ο γονέας περνά μια δύσκολη περίοδο.
Παράλληλα, η οικογένεια μπορεί να οργανώσει καλύτερα την καθημερινότητα και να δώσει στο παιδί χώρο να μιλά για τον φόβο, τον θυμό ή την ανασφάλειά του. Αυτά ακριβώς – η ενημέρωση, η επικοινωνία, οι δεξιότητες αντιμετώπισης και η ενίσχυση των οικογενειακών σχέσεων – βρίσκονται στον πυρήνα των προγραμμάτων που έχουν μελετηθεί.
Τι μπορείτε να κάνετε, ανάλογα με την ηλικία του παιδιού
Ο τρόπος με τον οποίο ένα παιδί καταλαβαίνει την κατάθλιψη του γονέα αλλάζει όσο μεγαλώνει. Γι’ αυτό και η συζήτηση, οι πληροφορίες που του δίνουμε και η υποστήριξη που χρειάζεται πρέπει να προσαρμόζονται στην ηλικία του.
Έως περίπου 6 ετών
- Δώστε μια πολύ απλή εξήγηση, συνδεδεμένη με αυτό που βλέπει: ότι ο γονέας δεν είναι καλά και γι’ αυτό μπορεί να είναι πιο κουρασμένος, στενοχωρημένος ή να μην έχει διάθεση για παιχνίδι.
- Απαντήστε μόνο σε όσα ρωτά, χωρίς πολλές λεπτομέρειες που δεν μπορεί ακόμη να επεξεργαστεί.
- Κρατήστε όσο γίνεται σταθερή την καθημερινότητά του: ώρες ύπνου και φαγητού, σχολείο, παιχνίδι και γνώριμα πρόσωπα.
- Εξηγήστε του συγκεκριμένα ποιος θα το φροντίζει όταν ο γονέας χρειάζεται ξεκούραση, θεραπεία ή πρέπει να απουσιάσει.
Παιδιά δημοτικού
- Εξηγήστε ότι η κατάθλιψη είναι ένα πρόβλημα υγείας και ότι υπάρχουν άνθρωποι και θεραπείες που μπορούν να βοηθήσουν τον γονέα.
- Ρωτήστε τι έχει καταλάβει το ίδιο το παιδί. Σε αυτές τις ηλικίες μπορεί να δημιουργήσει δικές του εξηγήσεις για όσα συμβαίνουν στο σπίτι.
- Διορθώστε ιδέες όπως ότι ο γονέας είναι στενοχωρημένος επειδή εκείνο έκανε κάτι ή ότι πρέπει να φέρεται «τέλεια» για να τον βοηθήσει.
- Φροντίστε να συνεχίζει το παιχνίδι, τις δραστηριότητες και τις επαφές με τους φίλους του.
- Μην του αναθέτετε ευθύνες που κανονικά ανήκουν στους ενήλικες, ακόμη κι αν δείχνει πρόθυμο να βοηθήσει.
Προέφηβοι
- Δώστε περισσότερες πληροφορίες για το τι συμβαίνει και επιτρέψτε τους να κάνουν συγκεκριμένες ερωτήσεις για την κατάσταση του γονέα και τις πιθανές αλλαγές στο σπίτι.
- Ρωτήστε τακτικά πώς επηρεάζονται τα ίδια, αντί η συζήτηση να αφορά μόνο τον άρρωστο γονέα.
- Προσέξτε μήπως αρχίζουν να αναλαμβάνουν υπερβολικά τη φροντίδα μικρότερων αδελφών ή την οργάνωση του σπιτιού.
- Βοηθήστε τα να διατηρήσουν χρόνο για φίλους, σχολείο, χόμπι και δραστηριότητες που τα ευχαριστούν.
- Δώστε τους τη δυνατότητα να έχουν έναν ακόμη ενήλικα εμπιστοσύνης με τον οποίο μπορούν να μιλήσουν όταν το χρειάζονται.
Έφηβοι
- Μιλήστε πιο ανοιχτά για την κατάθλιψη, τη θεραπεία και την πορεία της, χωρίς όμως να τους φορτώνετε με πληροφορίες που αφορούν αποκλειστικά τους ενήλικες.
- Αφήστε χώρο για θυμό, φόβο, αμηχανία ή απογοήτευση. Το ότι καταλαβαίνουν καλύτερα τι συμβαίνει δεν σημαίνει ότι το διαχειρίζονται και εύκολα.
- Ενθαρρύνετέ τους να συνεχίσουν το σχολείο, τις φιλίες, τον αθλητισμό και τις εξόδους τους.
- Προσέξτε μήπως περιορίζουν τη ζωή τους επειδή αισθάνονται ότι πρέπει να παρακολουθούν συνεχώς τον γονέα ή να βρίσκονται διαθέσιμοι για εκείνον.
- Συζητήστε μαζί τους πού μπορούν να απευθυνθούν αν κάποια στιγμή αισθανθούν ότι η κατάσταση στο σπίτι γίνεται πολύ δύσκολη.
Στους εφήβους, ο αυτοτραυματισμός ή οι σκέψεις αυτοκτονίας απαιτούν άμεση αξιολόγηση. Το NHS συστήνει την έγκαιρη αναζήτηση επαγγελματικής βοήθειας όταν τέτοιες αλλαγές επιμένουν ή επηρεάζουν σημαντικά την καθημερινότητα του παιδιού.
Σε όλες τις ηλικίες χρειάζεται μεγαλύτερη προσοχή όταν εμφανίζονται επίμονες αλλαγές στη συμπεριφορά του παιδιού:
- απομόνωση,
- απώλεια ενδιαφέροντος για πράγματα που προηγουμένως ευχαριστούσαν το παιδί,
- σημαντικές αλλαγές στον ύπνο ή στην όρεξη,
- έντονη ευερεθιστότητα,
- πτώση της σχολικής επίδοσης
- ή συνεχείς αρνητικές σκέψεις για τον εαυτό του.
Αν αυτές οι αλλαγές επιμένουν ή επηρεάζουν σημαντικά την καθημερινότητά του, χρειάζεται αξιολόγηση από παιδίατρο ή επαγγελματία ψυχικής υγείας παιδιών και εφήβων.
Το ζητούμενο, επομένως, δεν είναι να προστατευτεί το παιδί κρύβοντάς του ότι ο γονέας περνά κατάθλιψη. Είναι να μη χρειαστεί να συμπληρώσει μόνο του τα κενά – και κυρίως να μην καταλήξει να πιστεύει ότι φταίει ή ότι είναι δική του ευθύνη να κάνει τον γονέα καλά.
Φωτογραφία: istock