Κρίση πανικού και φόβος καθημερινότητας: Η ιστορία του Γιάννη και όσα εξηγεί ο ειδικός

Ο Γιάννης είναι 35 ετών. Εδώ και τρία χρόνια η καθημερινότητά του έχει αλλάξει. Αποφεύγει τις σκάλες, δεν γυμνάζεται και δυσκολεύεται να απομακρυνθεί από το σπίτι του χωρίς κάποιον δικό του άνθρωπο. Όλα ξεκίνησαν όταν βοηθούσε έναν φίλο του στη μετακόμιση. Έχοντας χρόνια να γυμναστεί, ανέβαζε ένα βαρύ κουτί από τις σκάλες όταν ένιωσε την καρδιά του να χτυπά δυνατά. Λαχάνιασε, ζαλίστηκε και σκέφτηκε: «Μήπως παθαίνω έμφραγμα;». Ο φόβος του κορυφώθηκε μέσα σε λίγα λεπτά.

Ακολούθησε ιατρικός έλεγχος, χωρίς να εντοπιστεί κάποια παθολογική αιτία. Όμως ο Γιάννης δεν μπορούσε να ξεχάσει εκείνη την εμπειρία. Τους επόμενους μήνες βίωσε και άλλες κρίσεις, ορισμένες χωρίς εμφανή αφορμή. Άρχισε να ελέγχει συνεχώς τους παλμούς του, να αποφεύγει τη σωματική προσπάθεια και, αργότερα, μέρη όπου φοβόταν ότι δεν θα μπορούσε να βρει βοήθεια.

Σήμερα, ακόμη και μια απλή έξοδος μπορεί να συνοδεύεται από την ίδια σκέψη: «Κι αν μου ξανασυμβεί;»

Η ιστορία του Γιάννη είναι υποθετική, αλλά περιγράφει μια πραγματική δυσκολία: μερικές φορές δεν είναι η ίδια η κρίση πανικού που περιορίζει περισσότερο τη ζωή μας. Είναι ο φόβος μήπως την ξαναζήσουμε.

Όταν ο φόβος χτυπά λάθος συναγερμό

Λέγεται πως ο φόβος είναι ο προάγγελος του κινδύνου. Και πράγματι, πρόκειται για έναν φυσιολογικό μηχανισμό προστασίας, που μας προετοιμάζει να αντιδράσουμε όταν απειλούμαστε. Τι συμβαίνει, όμως, όταν ο φόβος μάς προειδοποιεί για έναν κίνδυνο που δεν υπάρχει;

Στην κρίση πανικού, ο οργανισμός μπορεί να σημάνει συναγερμό ακόμη και χωρίς κάποια άμεση απειλή. Το άτομο βιώνει ένα ξαφνικό κύμα έντονου φόβου ή δυσφορίας, που κορυφώνεται μέσα σε λίγα λεπτά και συνοδεύεται από έντονες σωματικές και ψυχολογικές αντιδράσεις.

Το 1986, ο David M. Clark, διακεκριμένος Βρετανός ψυχολόγος, ομότιμος καθηγητής του Πανεπιστημίου της Οξφόρδης και τιμημένος με το παράσημο CBE για την προσφορά του στην ψυχική υγεία, παρουσίασε ένα από τα σημαντικότερα γνωστικά μοντέλα για την κατανόηση των κρίσεων πανικού.

Σύμφωνα με το μοντέλο του, ο πανικός μπορεί να πυροδοτηθεί όταν συνηθισμένες σωματικές αισθήσεις ερμηνεύονται καταστροφικά, ως σημάδια επικείμενου κινδύνου. Όπως συνέβη με τον Γιάννη, που ένιωσε την καρδιά του να χτυπά δυνατά —μια φυσιολογική αντίδραση στη σωματική προσπάθεια από το ανέβασμα της σκάλας με ένα βαρύ κουτί— αλλά την ερμήνευσε ως σημάδι επικείμενου εμφράγματος.

Η εμπειρία μπορεί να είναι τόσο τρομακτική, ώστε κάποιος να πιστεύει ότι παθαίνει κάτι σοβαρό, ότι χάνει τον έλεγχο ή ακόμη και ότι πεθαίνει. Και ενώ η κρίση υποχωρεί, ο φόβος που αφήνει πίσω της μπορεί να επιμείνει πολύ περισσότερο.

Κρίση Πανικού: Πώς θα την αναγνωρίσετε;

Η κρίση πανικού δεν έχει το ίδιο πρόσωπο για όλους. Για κάποιον μπορεί να ξεκινήσει με μια καρδιά που χτυπά δυνατά. Για κάποιον άλλον, με μια ξαφνική ζάλη, ένα σφίξιμο στο στήθος ή την αίσθηση ότι δεν μπορεί να αναπνεύσει.

Μέσα σε λίγα λεπτά, ο φόβος μπορεί να γίνει τόσο έντονος, ώστε ο άνθρωπος να πιστεύει ότι κάτι τρομερό πρόκειται να συμβεί. Μερικές φορές αισθάνεται ότι χάνει τον έλεγχο του σώματός του. Άλλοτε, ότι το περιβάλλον γύρω του μοιάζει ξαφνικά παράξενο ή μη πραγματικό.

Σύμφωνα με την πέμπτη έκδοση του Διαγνωστικού και Στατιστικού Εγχειριδίου Ψυχικών Διαταραχών της Αμερικανικής Ψυχιατρικής Εταιρείας (DSM-5), μια κρίση πανικού που πληροί πλήρως τα διαγνωστικά κριτήρια χαρακτηρίζεται από ένα αιφνίδιο κύμα έντονου φόβου ή δυσφορίας, που κορυφώνεται μέσα σε λίγα λεπτά και συνοδεύεται από τουλάχιστον τέσσερα από τα ακόλουθα 13 συμπτώματα:

• (1) Έντονους καρδιακούς παλμούς ή ταχυκαρδία, (2) εφίδρωση, (3) τρέμουλο, (4) δύσπνοια, (5) αίσθημα πνιγμού, (6) πόνο ή δυσφορία στο στήθος, (7) ναυτία ή κοιλιακή δυσφορία, (8) ζάλη, αστάθεια ή τάση λιποθυμίας, (9) ρίγη ή εξάψεις, (10) μουδιάσματα ή μυρμηγκιάσματα, (11) αίσθημα αποξένωσης από τον εαυτό ή το περιβάλλον, (12) φόβο απώλειας ελέγχου ή «ότι θα τρελαθεί» και (13) φόβο θανάτου.

Δεν χρειάζεται, λοιπόν, να εμφανιστούν όλα τα συμπτώματα. Ούτε όμως κάθε ξαφνική ταχυκαρδία, ζάλη ή δύσπνοια αποτελεί κρίση πανικού. Παρόμοιες εκδηλώσεις μπορεί να έχουν και οργανικά αίτια, γι’ αυτό η ιατρική αξιολόγηση είναι σημαντική, ιδιαίτερα όταν εμφανίζονται για πρώτη φορά.

Και εδώ βρίσκεται μια σημαντική διάκριση: το ότι κάποιος βίωσε μια κρίση πανικού δεν σημαίνει απαραίτητα ότι έχει Διαταραχή Πανικού.

Μία κρίση πανικού σημαίνει ότι έχω Διαταραχή Πανικού;

Όχι απαραίτητα. Μια κρίση πανικού μπορεί να συμβεί ακόμη και σε έναν άνθρωπο που δεν αντιμετωπίζει κάποια ψυχική διαταραχή. Το γεγονός ότι κάποιος βίωσε μία τέτοια εμπειρία, όσο τρομακτική κι αν ήταν, δεν σημαίνει ότι έχει Διαταραχή Πανικού.

Σύμφωνα με τα διαγνωστικά κριτήρια του DSM-5, η Διαταραχή Πανικού χαρακτηρίζεται από επαναλαμβανόμενες, απροσδόκητες κρίσεις πανικού. Επιπλέον, τουλάχιστον μία από αυτές πρέπει να ακολουθείται, για έναν μήνα ή περισσότερο, από επίμονη ανησυχία για νέες κρίσεις ή τις συνέπειές τους, ή από σημαντικές αλλαγές στη συμπεριφορά με σκοπό την αποφυγή τους. Για τη διάγνωση πρέπει επίσης να αποκλειστούν άλλες πιθανές αιτίες των συμπτωμάτων.

Σκεφτείτε ξανά τον Γιάννη. Δεν ήταν μόνο οι κρίσεις που τον δυσκόλευαν. Ήταν και όσα άρχισε να αποφεύγει εξαιτίας τους. Πρώτα τις σκάλες και τη γυμναστική, αργότερα τις μετακινήσεις χωρίς συνοδεία. Σταδιακά, ο φόβος μιας νέας κρίσης άρχισε να καθορίζει τις επιλογές του.

Σε ορισμένες περιπτώσεις, οι αποφυγές επεκτείνονται σε καταστάσεις όπου το άτομο φοβάται ότι θα δυσκολευτεί να διαφύγει ή να βρει βοήθεια αν εμφανίσει συμπτώματα πανικού. Αυτό μπορεί να σχετίζεται με την αγοραφοβία, η οποία συχνά συνυπάρχει με τη Διαταραχή Πανικού, αλλά αποτελεί ξεχωριστή διάγνωση και δεν εμφανίζεται απαραίτητα σε όλους.

Με άλλα λόγια, το πρόβλημα δεν περιορίζεται πάντα στα λίγα λεπτά μιας κρίσης. Ο φόβος μπορεί να συνεχίζεται για μήνες ή και χρόνια, περιορίζοντας σταδιακά την καθημερινότητα. Σε ακραίες περιπτώσεις, άνθρωποι με Διαταραχή Πανικού και συνυπάρχουσα αγοραφοβία μπορεί να φτάσουν στο σημείο να μη βγαίνουν από το σπίτι τους για δεκαετίες.

Και εδώ η έννοια της λειτουργικής αναπηρίας αποκτά ένα πολύ ανθρώπινο νόημα: να διαθέτεις τη σωματική ικανότητα να κάνεις πράγματα, αλλά ο φόβος να σε εμποδίζει να τα πραγματοποιήσεις. Να θέλεις να ταξιδέψεις, να συναντήσεις ανθρώπους, να δοκιμάσεις κάτι καινούργιο, αλλά διαρκώς να το αναβάλλεις. Να βλέπεις τη ζωή να προχωρά, ενώ η δική σου μοιάζει να περιμένει την ημέρα που δεν θα φοβάσαι πια.

Μπορεί να αντιμετωπιστεί η Διαταραχή Πανικού;

Η Διαταραχή Πανικού μπορεί να περιορίσει σημαντικά τη ζωή ενός ανθρώπου. Αυτό, όμως, δεν σημαίνει ότι ο περιορισμός είναι μόνιμος. Υπάρχουν αποτελεσματικές θεραπείες, ακόμη και όταν οι κρίσεις και οι αποφυγές έχουν γίνει μέρος της καθημερινότητας για μεγάλο χρονικό διάστημα.

Η Γνωστική Συμπεριφορική Θεραπεία (ΓΣΘ) αποτελεί μία από τις πλέον τεκμηριωμένες θεραπευτικές προσεγγίσεις. Βοηθά το άτομο να κατανοήσει τον πανικό, να επανεξετάσει τις τρομακτικές ερμηνείες των σωματικών του αισθήσεων και, μέσα από κατάλληλα σχεδιασμένες ασκήσεις έκθεσης, να αντιμετωπίσει σταδιακά όσα έχει αρχίσει να αποφεύγει. Σε ορισμένες περιπτώσεις μπορεί να ενδείκνυται και φαρμακευτική αγωγή, έπειτα από αξιολόγηση του κατάλληλου ιατρού.

Αν οι κρίσεις επαναλαμβάνονται, αν ζείτε με τη διαρκή ανησυχία της επόμενης ή αν έχετε αρχίσει να περιορίζετε τις δραστηριότητές σας για να αισθάνεστε ασφαλείς, η αναζήτηση επαγγελματικής βοήθειας μπορεί να αποτελέσει το πρώτο βήμα για την αλλαγή.

Γιατί ο στόχος της θεραπείας δεν είναι μόνο να μειωθούν οι κρίσεις πανικού. Είναι να μπορέσει ο άνθρωπος να ξανακάνει σχέδια, να ταξιδέψει, να συναντήσει φίλους, να δοκιμάσει όσα φοβόταν. Να μη χρειάζεται να περιμένει να εξαφανιστεί κάθε ίχνος φόβου για να αρχίσει να ζει ξανά.

Πότε χρειάζεται να ζητήσετε βοήθεια;

Μια κρίση πανικού, όσο τρομακτική κι αν είναι, δεν σημαίνει απαραίτητα ότι υπάρχει Διαταραχή Πανικού. Και τα συμπτώματα που μοιάζουν με πανικό δεν οφείλονται πάντοτε στο άγχος. Ιδιαίτερα όταν εμφανίζονται για πρώτη φορά, χρειάζεται ιατρική αξιολόγηση. Έντονος ή επίμονος πόνος στο στήθος, σοβαρή δυσκολία στην αναπνοή ή λιποθυμία απαιτούν άμεση ιατρική εκτίμηση και δεν πρέπει να αποδίδονται αυτόματα σε κρίση πανικού.

Αν, όμως, οι κρίσεις επαναλαμβάνονται ή ο φόβος μιας νέας κρίσης αρχίζει να καθορίζει τις αποφάσεις σας, μην περιμένετε να περιοριστεί ακόμη περισσότερο η καθημερινότητά σας για να αναζητήσετε βοήθεια.

Δεν χρειάζεται να έχει μικρύνει ο κόσμος σας για να αξίζει να ζητήσετε βοήθεια.

Φωτογραφία: iStock