Η αυτοκτονία είναι ένα σοβαρό ζήτημα δημοσίας υγείας, για το οποίο πρέπει να μιλάμε ανοιχτά και εγκαίρως, πριν εκδηλωθεί η κρίση.
Αυτός είναι και ο στόχος της εφετινής Παγκόσμιας Ημέρας για την Πρόληψη της Αυτοκτονίας (10 Σεπτεμβρίου), το μήνυμα της οποίας είναι «Αλλάζοντας την αφήγηση για την αυτοκτονία».
«Η πρόληψη πρέπει να «μετακινηθεί» νωρίτερα, στην αναγνώριση της ευαλωτότητας, στην Πρωτοβάθμια Φροντίδα Υγείας, στην κοινότητα, στο σχολείο και στους χώρους εργασίας, αλλά και στη συνέχεια της φροντίδας μετά από μια απόπειρα», τόνισε στο ΑΠΕ-ΜΠΕ ο ψυχίατρος Κυριάκος Κατσαδώρος, επιστημονικός διευθυντής του φορέα «ΚΛΙΜΑΚΑ», πρόεδρος του Κλάδου Τηλεψυχιατρικής της Ελληνικής Ψυχιατρικής Εταιρείας (ΕΨΕ) και εθνικός αντιπρόσωπος στη Διεθνή Ένωση για την Πρόληψη της Αυτοκτονίας (IASP).
Περισσότεροι από 720.000 άνθρωποι παγκοσμίως χάνουν κάθε χρόνο τη ζωή τους από αυτοκτονία. Στην Ελλάδα, το Παρατηρητήριο Αυτοκτονιών της ΚΛΙΜΑΚΑ κατέγραψε 2.946 θανάτους την περίοδο 2020–2025. Οι 579 από αυτούς καταγράφηκαν το 2025.
«Η εικόνα που καταγράφουμε στην Ελλάδα παραμένει σοβαρή, παρότι η χώρα εξακολουθεί να βρίσκεται μεταξύ εκείνων με τα χαμηλότερα καταγεγραμμένα ποσοστά αυτοκτονιών στην Ευρώπη», υπογράμμισε ο κ. Κατσαδώρος.
Σημείωσε, όμως, ότι οι αριθμοί δεν πρέπει να οδηγούν σε εφησυχασμό. «Η ίδια η ευρωπαϊκή εικόνα δείχνει ότι η αυτοκτονικότητα παραμένει σημαντικό ζήτημα δημόσιας υγείας, με μεγάλες διαφοροποιήσεις μεταξύ χωρών. Ο ΠΟΥ αναφέρει περισσότερους από 120.000 θανάτους από αυτοκτονία ετησίως στην Ευρωπαϊκή Περιφέρεια. Για την Ελλάδα οι διαθέσιμοι δείκτες παραμένουν συγκριτικά χαμηλοί».
Η ευαλωτότητα και τα προειδοποιητικά σημάδια
Ο κ. Κατσαδώρος επεσήμανε ότι «η ουσιαστική συζήτηση δεν σταματά στον αριθμό. Το κρίσιμο είναι η ευαλωτότητα».
Όπως εξήγησε, ένας άνθρωπος μπορεί να φέρει για χρόνια ένα υπόβαθρο ψυχικής, βιολογικής, οικογενειακής ή αναπτυξιακής ευαλωτότητας, χωρίς αυτή να είναι εμφανής. Υπό συγκεκριμένες συνθήκες πίεσης ή απορρύθμισης, η ευαλωτότητα μπορεί να ενεργοποιηθεί και να πάρει κλινική μορφή, οδηγώντας στην αυτοκτονία. Γι’ αυτό τον λόγο η πρόληψη δεν πρέπει να περιμένει την οξεία κρίση.
Η έγκαιρη αναγνώριση των αλλαγών στη συμπεριφορά μπορεί να αποτελέσει κρίσιμο «καμπανάκι» για το περιβάλλον του ατόμου. Ποια είναι, όμως, τα σημάδια που δεν πρέπει να αγνοούνται και ποιον ρόλο παίζει το ατομικό και οικογενειακό ιστορικό;
Τα «σιωπηλά» σημάδια είναι συχνά μεταβολές από τη συνήθη εικόνα του ανθρώπου, όπως:
- Απόσυρση
- Απομόνωση
- Απώλεια ενδιαφέροντος
- Αλλαγές στον ύπνο
- Έντονη ευερεθιστότητα
- Πτώση στη λειτουργικότητα
- Παραμέληση εαυτού
- Αυξημένη χρήση αλκοόλ ή ουσιών
- Φράσεις όπως «δεν αντέχω άλλο», «είμαι βάρος», «τίποτα δεν έχει νόημα»
Ιδιαίτερη βαρύτητα στην αυτοκτονία έχει και το ατομικό και οικογενειακό ιστορικό, όπως:
- Προηγούμενη απόπειρα αυτοκτονίας
- Αυτοκτονικός ιδεασμός
- Σοβαρή ψυχική διαταραχή
- Εξαρτήσεις
- Αυτοκτονικότητα στην οικογένεια
Συνδυασμός αλλαγών – ιστορικού
Πότε τίθενται υπόνοιες ότι κάποιος ίσως έχει σκέψεις για αυτοκτονία; Όταν παρατηρούνται κάποιες από τις προαναφερθείσες αλλαγές, ιδίως σε ανθρώπους με επιβαρυμένο ιστορικό ή γνωστή ευαλωτότητα, είπε ο κ. Κατσαδώρος.
Πρακτικά αυτό σημαίνει ότι δεν χρειάζεται να περιμένουμε μια ρητή δήλωση ότι κάποιος θέλει να πεθάνει για να κινητοποιηθούμε, συμπλήρωσε. Χρειάζεται να παρατηρήσουμε, να πλησιάσουμε χωρίς κριτική και να ενεργοποιήσουμε βοήθεια εγκαίρως. Συχνά, τη διαφορά την κάνει ακριβώς αυτό: ότι κάποιος πρόσεξε και δεν το αγνόησε.
Ευαισθητοποίηση της κοινωνίας
Στο πλαίσιο της Παγκόσμιας Ημέρας, ο φορέας ΚΛΙΜΑΚΑ διοργανώνει δράσεις ενημέρωσης για την αυτοκτονία σε όλη τη χώρα, από το Ιόνιο έως το Νότιο Αιγαίο και σε ακριτικές περιοχές όπως το Καστελόριζο και η Σύμη.
«Στόχος μας να κάνουμε αισθητή την παρουσία της πρόληψης και να φέρνουμε το θέμα της αυτοκτονικότητας πιο κοντά στην καθημερινότητα των ανθρώπων», είπε ο κ. Κατσαδώρος.
Όπως εξήγησε, η διαρκής δημόσια παρουσία συμβάλλει στη μείωση του στίγματος και στην ενίσχυση της αναζήτησης βοήθειας. Ολοένα περισσότεροι φορείς, σχολεία, δήμοι και επαγγελματικές ομάδες ζητούν ενημέρωση και εκπαίδευση για τη διαχείριση ψυχικών κρίσεων.
«Όταν η αυτοκτονικότητα βγαίνει από τη σιωπή και συζητείται με υπεύθυνο, επιστημονικό και μη στιγματιστικό τρόπο, δεν κινητοποιούνται μόνο μεμονωμένα άτομα ή οικογένειες. Κινητοποιείται σταδιακά ολόκληρο το κοινωνικό και θεσμικό περιβάλλον», είπε.
Ο κ. Κατσαδώρος υπογράμμισε ότι η γνώση για την ψυχική κρίση δεν αφορά μόνο τους ειδικούς, αλλά ολόκληρη την κοινωνία. Και αυτό διότι μία απώλεια, σύγκρουση ή περίοδος έντονης πίεσης μπορεί, σε έναν ευάλωτο άνθρωπο, να οδηγήσει σε ταχεία απορρύθμιση.
«Η ουσία της εξωστρέφειας δεν είναι απλώς να μιλάμε περισσότερο για την αυτοκτονία. Είναι να βοηθάμε τους ανθρώπους να αναγνωρίζουν εγκαίρως ότι κάτι αλλάζει, να μη φοβούνται να μιλήσουν και να ξέρουν πού μπορούν να ζητήσουν βοήθεια», σημείωσε.
Πρόσθεσε μάλιστα πως όσο περισσότεροι πολίτες και φορείς αποκτούν αυτή την γνώση, τόσο περισσότερες δυνατότητες υπάρχουν να οργανωθεί η υποστήριξη πριν μία δυσκολία εξελιχθεί σε οξεία κρίση.
Η ευθεία ερώτηση δεν «βάζει ιδέες»
Ο κ. Κατσαδώρος ξεκαθάρισε ότι η ευθεία ερώτηση για αυτοκτονικές σκέψεις δεν δημιουργεί αυτοκτονικότητα ούτε δίνει την ιδέα σε κάποιον την ιδέα να αυτοκτονήσει.
Αντιθέτως, μπορεί να ανοίξει έναν δρόμο επικοινωνίας με έναν άνθρωπο που βρίσκεται σε κρίση. «Αυτός ο φόβος εξακολουθεί να υπάρχει, αλλά δεν επιβεβαιώνεται από τα επιστημονικά δεδομένα», ανέφερε.
Δίνοντας οδηγίες για την προσέγγιση, τόνισε ότι «το σημαντικό είναι ο τρόπος. Δεν χρειάζονται περίπλοκες φράσεις ούτε “σωστές λέξεις”. Μπορούμε να πούμε απλά: “Σε βλέπω ότι δυσκολεύεσαι πολύ. Έχεις σκεφτεί να κάνεις κακό στον εαυτό σου ή να μην είσαι πια εδώ;”. Η ερώτηση πρέπει να γίνεται με ηρεμία, χωρίς φόβο, χωρίς κριτική και χωρίς προσπάθεια να μειώσουμε ή να διορθώσουμε αμέσως αυτό που νιώθει ο άλλος», συνέστησε.
Συμπλήρωσε επίσης πως εξίσου σημαντικό είναι να ακούμε πραγματικά την απάντηση. Δεν πρέπει να βιαζόμαστε να πούμε «μην το σκέφτεσαι», «έχεις τόσα να ζήσεις» ή «όλα θα περάσουν». Ένας άνθρωπος που βρίσκεται σε έντονη ψυχική κρίση χρειάζεται πρώτα να αισθανθεί ότι κάποιος κατανοεί τη σοβαρότητα της στιγμής και παραμένει δίπλα του.
Ιδιαίτερη προσοχή χρειάζεται όταν υπάρχει προηγούμενη απόπειρα, αυτοκτονικός ιδεασμός, σοβαρή ψυχική διαταραχή, εξάρτηση ή οικογενειακό ιστορικό αυτοκτονικότητας.
Σε περίπτωση άμεσου κινδύνου, ο πάσχων δεν πρέπει να μείνει μόνος. Χρειάζεται επίσης άμεση ενεργοποίηση επαγγελματικής βοήθειας. «Ρωτάμε, ακούμε, μένουμε κοντά και ζητάμε βοήθεια εγκαίρως. Η σιωπή δεν προστατεύει. Η σωστή επικοινωνία μπορεί να προστατεύσει», τονίζει ο ειδικός.
Δομές υποστήριξης
Η Γραμμή Παρέμβασης για την Αυτοκτονία 1018, στελεχωμένη από επαγγελματίες ψυχικής υγείας, αξιολογεί τον κίνδυνο και συνδέει, όταν χρειάζεται, τον καλούντα με τις κατάλληλες υπηρεσίες. Η Γραμμή λειτουργεί σε 24ωρη βάση, 7 ημέρες την εβδομάδα, από τον φορέα ΚΛΙΜΑΚΑ.
Επιπλέον, το Κέντρο Πρόληψης της Αυτοκτονίας:
- Παρέχει ψυχιατρική και ψυχολογική υποστήριξη
- Παρέχει τηλεψυχιατρική και στήριξη σε ανθρώπους από όλη την Ελλάδα
- Υποστηρίζει οικογένειες μετά από αυτοκτονία και επιζώντες από απόπειρες
- Συνεργάζεται με σχολεία, υπηρεσίες και θεσμικούς φορείς
Υπάρχει επίσης η δυνατότητα επικοινωνίας μέσω του email help@suicide-help.gr για όσους δυσκολεύονται να μιλήσουν άμεσα, τηλεφωνικά.
Ο κ. Κατσαδώρος ξεκαθάρισε ότι «σε περίπτωση άμεσου και επικείμενου κινδύνου, χρειάζεται άμεση κινητοποίηση των υπηρεσιών έκτακτης ανάγκης. Επιπλέον, το άτομο δεν πρέπει να μείνει μόνο του».
«Η οξεία αυτοκτονική κρίση δεν εμφανίζεται συνήθως αποκομμένη από την προηγούμενη πορεία του ανθρώπου. Συχνά αποτελεί συνέχεια μιας ευαλωτότητας που μπορεί να υπήρχε για μεγάλο χρονικό διάστημα και, κάτω από συγκεκριμένες συνθήκες, να έχει αποσταθεροποιηθεί. Η κρίση είναι η κορύφωση μιας διεργασίας -όχι απαραίτητα η αρχή της», καταλήγει.
Φωτογραφία: iStock