Η διατροφική νεοφοβία και η επιλεκτική διατροφή αποτελούν συχνά φαινόμενα κατά την παιδική ηλικία, τα οποία μπορούν να επηρεάσουν σημαντικά την ποιότητα και την ποικιλία της διατροφής. Σύμφωνα με συστηματική ανασκόπηση των del Campo et al. (2025), στην οποία συμπεριλήφθηκαν 142 επιστημονικές μελέτες, η εμφάνισή τους συνδέεται με ένα σύνθετο σύνολο βιολογικών, ψυχολογικών, οικογενειακών και περιβαλλοντικών παραγόντων.
Αθηνά Εμιρζά
Διαιτολόγος – Διατροφολόγος
BSc (Hons) Human Nutrition and Dietetics – University of Greenwich
Μεταπτυχιακές σπουδές στην Ψυχολογία των Εξαρτήσεων και την Αλλαγή Συμπεριφοράς – University of Derby (σε εξέλιξη).
Η διατροφική νεοφοβία χαρακτηρίζεται από την απροθυμία του παιδιού να δοκιμάσει νέα ή άγνωστα τρόφιμα, ενώ η διατροφική επιλεκτικότητα περιλαμβάνει την απόρριψη μιας ευρύτερης ποικιλίας τροφίμων, ακόμη και εκείνων που είναι ήδη γνωστά.
Η παρατεταμένη επιλεκτικότητα μπορεί να περιορίσει την κατανάλωση φρούτων, λαχανικών και άλλων σημαντικών ομάδων τροφίμων, αυξάνοντας τον κίνδυνο ανεπαρκούς πρόσληψης απαραίτητων βιταμινών και μετάλλων, όπως ο σίδηρος, ο ψευδάργυρος, το μαγνήσιο και οι βιταμίνες του συμπλέγματος Β.
Παράλληλα, μπορεί να επηρεάσει την ψυχολογική ευεξία του παιδιού και να δημιουργήσει άγχος και εντάσεις στο οικογενειακό περιβάλλον. Ιδιαίτερη σημασία αποδίδεται στις πρακτικές σίτισης των γονέων, καθώς η πίεση για κατανάλωση τροφής και οι αρνητικές εμπειρίες κατά τη διάρκεια των γευμάτων ενδέχεται να ενισχύσουν τις συμπεριφορές απόρριψης.
Αντίθετα, η επαναλαμβανόμενη έκθεση σε νέα τρόφιμα, η αισθητηριακή εξοικείωση και η δημιουργία ενός θετικού περιβάλλοντος σίτισης αποτελούν σημαντικές στρατηγικές για την ενίσχυση της αποδοχής τους. Συνεπώς, η έγκαιρη αναγνώριση των παραγόντων που επηρεάζουν τη διατροφική συμπεριφορά και η κατάλληλη υποστήριξη της οικογένειας είναι καθοριστικές για την ανάπτυξη υγιεινών διατροφικών συνηθειών (del Campo, Bouzas and Tur, 2025).
Οι παράγοντες που διαμορφώνουν την παιδική διατροφική επιλεκτικότητα
Η εμφάνιση της παιδικής διατροφικής επιλεκτικότητας αποτελεί αποτέλεσμα της αλληλεπίδρασης πολλών παραγόντων, με ιδιαίτερη σημασία να αποδίδεται στις πρώιμες εμπειρίες σίτισης και στο οικογενειακό περιβάλλον.
Η καθυστερημένη εισαγωγή στερεών τροφίμων με διαφορετικές υφές, ιδιαίτερα τροφίμων σε κομματιαστή μορφή, ενδέχεται να δυσκολέψει τη μετέπειτα αποδοχή μεγαλύτερης ποικιλίας τροφίμων. Παράλληλα, οι γονεϊκές πρακτικές διαδραματίζουν καθοριστικό ρόλο, καθώς η υπερβολική πίεση για κατανάλωση συγκεκριμένων τροφίμων ή μεγαλύτερων ποσοτήτων μπορεί να ενισχύσει την άρνηση και την αρνητική στάση του παιδιού απέναντι στο φαγητό.
Αντίθετα, η συστηματική προσφορά διαφορετικών τροφίμων, η εξοικείωση με νέες γεύσεις και υφές και η συμμετοχή σε κοινά οικογενειακά γεύματα μπορούν να λειτουργήσουν προστατευτικά, συμβάλλοντας στη διαμόρφωση θετικότερων διατροφικών συνηθειών. Επομένως, η παιδική επιλεκτικότητα δεν αποτελεί απλώς μια ιδιοτροπία, αλλά μια σύνθετη συμπεριφορά που διαμορφώνεται ήδη από τα πρώτα στάδια της διατροφικής ανάπτυξης (Taylor and Emmett, 2019).
Η παιδική διατροφική επιλεκτικότητα: Γενικός ορισμός και βασικά χαρακτηριστικά
Η παιδική διατροφική επιλεκτικότητα (Picky/Fussy Eating) περιγράφει μια συμπεριφορά κατά την οποία το παιδί περιορίζει σημαντικά την ποικιλία των τροφίμων που αποδέχεται και καταναλώνει. Μπορεί να εκδηλώνεται με άρνηση δοκιμής νέων τροφίμων, απόρριψη τροφών που μέχρι πρότινος κατανάλωνε, αλλά και έντονη προσκόλληση σε συγκεκριμένες γεύσεις, υφές ή τρόπους παρασκευής.
Η αναγνώριση της συμπεριφοράς αυτής δεν είναι πάντοτε απλή, καθώς η επιλεκτικότητα διαφέρει από παιδί σε παιδί τόσο ως προς την ένταση όσο και ως προς τον τρόπο εκδήλωσής της. Επιπλέον, η τροφική νεοφοβία (Food Neophobia), δηλαδή η απροθυμία δοκιμής άγνωστων τροφίμων, αποτελεί μια διαφορετική, αν και συχνά συνυπάρχουσα, πτυχή της παιδικής διατροφικής επιλεκτικότητας (Taylor et al., 2015).
Η διατροφική επιλεκτικότητα στα παιδιά με Διαταραχή Αυτιστικού Φάσματος
Η Διαταραχή Αυτιστικού Φάσματος (ΔΑΦ) είναι μια νευροαναπτυξιακή κατάσταση που επηρεάζει, σε διαφορετικό βαθμό από άτομο σε άτομο, τον τρόπο με τον οποίο ένα παιδί επικοινωνεί, αλληλεπιδρά με το περιβάλλον και επεξεργάζεται τις πληροφορίες που δέχεται μέσω των αισθήσεών του. Ο όρος «φάσμα» χρησιμοποιείται ακριβώς επειδή δεν υπάρχει μία ενιαία εικόνα αυτισμού.
Κάθε παιδί έχει τις δικές του δυνατότητες, ανάγκες και ιδιαιτερότητες, ενώ τα χαρακτηριστικά του μπορεί να εκδηλώνονται με διαφορετική ένταση και συνδυασμό.
Μία από τις πτυχές που μπορεί να επηρεαστούν είναι η αισθητηριακή επεξεργασία, δηλαδή ο τρόπος με τον οποίο ο εγκέφαλος αντιλαμβάνεται και οργανώνει τα ερεθίσματα από το περιβάλλον.
Έτσι, ήχοι, μυρωδιές, υφές, γεύσεις, θερμοκρασίες και οπτικές πληροφορίες μπορεί να γίνονται αντιληπτά με διαφορετικό τρόπο. Κάτι που για ένα παιδί δεν προκαλεί καμία ενόχληση, για ένα άλλο μπορεί να είναι ιδιαίτερα έντονο ή δυσάρεστο.
Αυτές οι ιδιαιτερότητες μπορούν να επηρεάσουν και τη σχέση του παιδιού με το φαγητό. Η ώρα του γεύματος δεν αποτελεί απλώς μια διαδικασία πρόσληψης τροφής, αλλά μια εμπειρία που συνδυάζει γεύση, όσφρηση, αφή, όραση και αίσθηση της υφής μέσα στο στόμα.
Ένα τρόφιμο μπορεί, επομένως, να απορρίπτεται όχι επειδή το παιδί δεν πεινάει ή δεν θέλει να συνεργαστεί, αλλά επειδή κάποιο από τα αισθητηριακά χαρακτηριστικά του τού προκαλεί δυσφορία.
Η διατροφική επιλεκτικότητα εμφανίζεται συχνά σε παιδιά με ΔΑΦ και μπορεί να εκδηλώνεται με περιορισμένη ποικιλία τροφίμων, άρνηση συγκεκριμένων γευμάτων ή έντονη προσκόλληση σε γνώριμες διατροφικές επιλογές.
Ορισμένα παιδιά αποδέχονται μόνο συγκεκριμένες υφές, χρώματα ή γεύσεις, ενώ άλλα δυσκολεύονται όταν αλλάζει ακόμη και ο τρόπος παρουσίασης ενός αγαπημένου τους φαγητού. Παράλληλα, η ανάγκη για σταθερότητα και επανάληψη μπορεί να κάνει την εισαγωγή νέων τροφίμων ακόμη πιο δύσκολη.
Δεν πρόκειται, ωστόσο, για μια συμπεριφορά που εμφανίζεται σε όλα τα παιδιά με αυτισμό ούτε έχει την ίδια αιτία σε κάθε περίπτωση. Η διατροφική επιλεκτικότητα μπορεί επίσης να επηρεάζεται από δυσκολίες στη μάσηση και την κατάποση, στις στοματοκινητικές δεξιότητες ή από γαστρεντερικά προβλήματα, όπως η δυσκοιλιότητα και ο κοιλιακός πόνος.
Η κατανόηση αυτών των παραγόντων είναι απαραίτητη, καθώς η άρνηση ενός τρόφιμου δεν πρέπει να ερμηνεύεται αυτόματα ως ιδιοτροπία ή πείσμα (Conti et al., 2026).
Διατροφική επιλεκτικότητα στην παιδική ηλικία: Ορολογία και επιστημονική προσέγγιση
Η παιδική διατροφική επιλεκτικότητα αποτελεί ένα σύνθετο φαινόμενο, το οποίο δεν περιορίζεται απλώς στην άρνηση κατανάλωσης ορισμένων τροφίμων. Στη διεθνή επιστημονική βιβλιογραφία χρησιμοποιούνται διαφορετικοί όροι για να περιγράψουν τις επιμέρους συμπεριφορές που σχετίζονται με τον περιορισμό της διατροφικής ποικιλίας, την αποφυγή νέων τροφίμων και την επιλεκτική αποδοχή συγκεκριμένων γεύσεων, υφών και χαρακτηριστικών των τροφίμων. Οι σημαντικότεροι όροι είναι οι Picky Eating, Food Selectivity, Food Fussiness, Food Neophobia και Food Refusal. Παρότι παρουσιάζουν αλληλεπικαλύψεις, δεν είναι απόλυτα ταυτόσημοι, καθώς περιγράφουν διαφορετικές εκφάνσεις της διατροφικής συμπεριφοράς.
Picky Eating – Διατροφική επιλεκτικότητα
Περιγράφει τη συμπεριφορά κατά την οποία ένα παιδί καταναλώνει περιορισμένη ποικιλία τροφίμων, απορρίπτοντας σημαντικό αριθμό επιλογών, ακόμη και τροφίμων που γνωρίζει και έχει δοκιμάσει στο παρελθόν. Χαρακτηρίζεται από έντονες προτιμήσεις, περιορισμένη αποδοχή διαφορετικών γεύσεων και δυσκολία στην εξερεύνηση νέων διατροφικών επιλογών.
Food Selectivity – Επιλεκτικότητα τροφίμων
Αναφέρεται στον περιορισμό των τροφίμων που αποδέχεται ένα παιδί, ο οποίος μπορεί να σχετίζεται με τη γεύση, την υφή, τη σύσταση, το χρώμα, την οσμή, τη θερμοκρασία ή τον τρόπο παρασκευής τους. Έτσι, το παιδί μπορεί να αποδέχεται ένα τρόφιμο μόνο όταν παρουσιάζεται ή παρασκευάζεται με συγκεκριμένο τρόπο.
Food Fussiness – Διατροφική ιδιοτροπία
Περιγράφει την έντονη επιλεκτικότητα, την περιορισμένη διάθεση για δοκιμή νέων γεύσεων και τη συχνή δυσαρέσκεια απέναντι στις διαθέσιμες διατροφικές επιλογές. Μπορεί να χαρακτηρίζει ένα πιο σταθερό μοτίβο συμπεριφοράς και αξιολογείται, μεταξύ άλλων, μέσω της υποκλίμακας Food Fussiness του ερωτηματολογίου Children’s Eating Behaviour Questionnaire (CEBQ).
Food Neophobia – Τροφική νεοφοβία
Περιγράφει την απροθυμία ή την επιφυλακτικότητα του παιδιού να δοκιμάσει νέα ή άγνωστα τρόφιμα, προτιμώντας συνήθως οικείες διατροφικές επιλογές. Διαφέρει από τη γενικότερη διατροφική επιλεκτικότητα, καθώς αφορά κυρίως την απόρριψη άγνωστων τροφίμων, ενώ το Picky Eating μπορεί να περιλαμβάνει και την απόρριψη τροφίμων που το παιδί γνωρίζει και έχει καταναλώσει στο παρελθόν. Οι δύο συμπεριφορές μπορούν να συνυπάρχουν (Dovey et al., 2008).
Food Refusal – Άρνηση τροφής
Περιγράφει την ίδια τη συμπεριφορά απόρριψης ενός τρόφιμου ή γεύματος, η οποία μπορεί να εκδηλωθεί με άρνηση δοκιμής, απομάκρυνση του φαγητού, φτύσιμο ή έντονη αντίδραση. Δεν αποτελεί αυτοτελή διαγνωστική κατηγορία, αλλά συμπεριφορική εκδήλωση που μπορεί να σχετίζεται με τη διατροφική επιλεκτικότητα, την τροφική νεοφοβία ή την αισθητηριακή ευαισθησία.
Παράγοντες που επηρεάζουν την ανάπτυξη της διατροφικής επιλεκτικότητας
Η ανάπτυξη της παιδικής διατροφικής επιλεκτικότητας δεν αποδίδεται σε έναν μεμονωμένο παράγοντα, αλλά προκύπτει από την αλληλεπίδραση αναπτυξιακών, ατομικών, αισθητηριακών, οικογενειακών και περιβαλλοντικών επιδράσεων. Η ηλικία, η προσωπικότητα, το κοινωνικό περιβάλλον, οι γονεϊκές πρακτικές σίτισης και η προθυμία του παιδιού να δοκιμάσει νέα τρόφιμα μπορούν να επηρεάσουν τόσο την εμφάνιση όσο και τη διάρκεια αυτών των συμπεριφορών.
Αναπτυξιακοί παράγοντες
Η ηλικία αποτελεί σημαντική μεταβλητή στη διαμόρφωση της διατροφικής συμπεριφοράς. Κατά την παιδική ηλικία αναπτύσσονται σταδιακά οι γευστικές προτιμήσεις και οι αντιδράσεις απέναντι σε νέες διατροφικές εμπειρίες. Η επιφυλακτικότητα απέναντι σε άγνωστα τρόφιμα μπορεί να αποτελεί μέρος της φυσιολογικής αναπτυξιακής πορείας, ωστόσο η ένταση και η διάρκεια της συμπεριφοράς διαφέρουν μεταξύ των παιδιών.
Παράγοντες προσωπικότητας
Η ιδιοσυγκρασία και τα ατομικά χαρακτηριστικά του παιδιού μπορούν να επηρεάσουν την προθυμία του να εξερευνήσει νέες γεύσεις και να αποδεχθεί διαφορετικά τρόφιμα. Παιδιά που εμφανίζουν μεγαλύτερη επιφυλακτικότητα απέναντι σε νέες εμπειρίες ενδέχεται να παρουσιάζουν εντονότερη τροφική νεοφοβία και μεγαλύτερη δυσκολία προσαρμογής σε αλλαγές του διατροφικού τους περιβάλλοντος.
Αισθητηριακοί παράγοντες
Η αισθητηριακή αντίληψη των τροφίμων αποτελεί έναν ιδιαίτερα σημαντικό παράγοντα για την αποδοχή ή την απόρριψή τους. Χαρακτηριστικά όπως η υφή, η οσμή, η γεύση, η εμφάνιση και η αίσθηση που προκαλεί ένα τρόφιμο μέσα στο στόμα μπορούν να επηρεάσουν καθοριστικά τη διατροφική εμπειρία του παιδιού. Σε ορισμένες περιπτώσεις, η αυξημένη ευαισθησία σε απτικά ερεθίσματα (Tactile Defensiveness) μπορεί να οδηγήσει σε έντονη δυσφορία απέναντι σε συγκεκριμένες υφές και συστάσεις. Αυτό μπορεί να εξηγήσει γιατί ένα παιδί αποδέχεται ένα τρόφιμο σε συγκεκριμένη μορφή, αλλά το απορρίπτει όταν αλλάζει ο τρόπος παρασκευής ή η υφή του.
Γονεϊκές πρακτικές και τρόπος σίτισης
Ο τρόπος με τον οποίο οι γονείς προσεγγίζουν τη διατροφή του παιδιού μπορεί να επηρεάσει σημαντικά τη σχέση του με το φαγητό. Η πίεση για κατανάλωση, η επιμονή να δοκιμάσει συγκεκριμένα τρόφιμα, ο τρόπος παρουσίασης νέων γεύσεων και η γενικότερη αλληλεπίδραση κατά τη διάρκεια των γευμάτων μπορούν να επηρεάσουν την ένταση και τη διάρκεια της επιλεκτικής συμπεριφοράς. Η υπερβολική πίεση ενδέχεται να ενισχύσει την αρνητική συναισθηματική σύνδεση με ένα τρόφιμο και να αυξήσει την αντίσταση του παιδιού απέναντι στην κατανάλωσή του.
Κοινωνικοί και περιβαλλοντικοί παράγοντες
Το οικογενειακό και κοινωνικό περιβάλλον διαδραματίζει επίσης σημαντικό ρόλο στη διαμόρφωση των διατροφικών προτιμήσεων. Οι συνήθειες των γονέων, η ποικιλία των τροφίμων που υπάρχουν στο σπίτι, η συχνότητα έκθεσης σε νέες γεύσεις και οι πολιτισμικές διατροφικές συνήθειες μπορούν να επηρεάσουν την αποδοχή διαφορετικών τροφίμων. Η διατροφική συμπεριφορά του παιδιού διαμορφώνεται μέσα από τις καθημερινές εμπειρίες του και την αλληλεπίδρασή του με το περιβάλλον στο οποίο μεγαλώνει.
Η σημασία της διάκρισης μεταξύ τροφικής νεοφοβίας και διατροφικής επιλεκτικότητας
Ένα από τα σημαντικότερα συμπεράσματα της ανασκόπησης των Dovey et al. (2008) είναι ότι η τροφική νεοφοβία και η διατροφική επιλεκτικότητα αποτελούν δύο διαφορετικές, αλλά αλληλένδετες συμπεριφορές. Μπορούν να εμφανίζονται ταυτόχρονα, να επηρεάζονται από κοινούς παράγοντες και να συμβάλλουν στον περιορισμό της διατροφικής ποικιλίας. Ωστόσο, η διάκριση μεταξύ τους είναι ουσιαστική, καθώς η πρώτη αφορά κυρίως την αποφυγή άγνωστων τροφίμων, ενώ η δεύτερη περιλαμβάνει την απόρριψη τόσο νέων όσο και ήδη οικείων τροφίμων. Η κατανόηση αυτής της διαφοροποίησης επιτρέπει την καλύτερη αξιολόγηση των αιτιών που βρίσκονται πίσω από την παιδική διατροφική απόρριψη και συμβάλλει στην επιλογή κατάλληλων παρεμβάσεων.
Η σημασία της πρώιμης έκθεσης σε διαφορετικά τρόφιμα
Η πρώιμη και επαναλαμβανόμενη έκθεση σε διαφορετικά τρόφιμα αποτελεί σημαντική στρατηγική για την ενίσχυση της διατροφικής ποικιλίας. Η εξοικείωση με νέες γεύσεις και υφές μπορεί να βοηθήσει το παιδί να αναπτύξει μεγαλύτερη αποδοχή απέναντι σε τρόφιμα που αρχικά απορρίπτει. Η διαδικασία αυτή χρειάζεται να πραγματοποιείται σταδιακά, χωρίς υπερβολική πίεση, ώστε το παιδί να έχει τη δυνατότητα να εξοικειωθεί με τα τρόφιμα μέσα από επαναλαμβανόμενες και θετικές εμπειρίες. Στόχος δεν είναι απλώς η αύξηση της ποσότητας που καταναλώνει, αλλά η ανάπτυξη μιας πιο ευέλικτης και ισορροπημένης διατροφικής συμπεριφοράς, με μεγαλύτερη ποικιλία επιλογών και σταδιακή αποδοχή νέων τροφίμων (Dovey et al., 2008).
Αισθητηριακές αντιδράσεις, αποφυγή τροφίμων και μεταβολές των διατροφικών προτιμήσεων
Πέρα από την τροφική νεοφοβία και τη γενικότερη διατροφική επιλεκτικότητα, η παιδική διατροφική συμπεριφορά παρουσιάζει και άλλες εκδηλώσεις που σχετίζονται με τον τρόπο με τον οποίο τα παιδιά αντιλαμβάνονται, επεξεργάζονται και αποδέχονται τα τρόφιμα. Η αισθητηριακή ευαισθησία, η αποστροφή προς συγκεκριμένες υφές και γεύσεις, η συστηματική αποφυγή ορισμένων τροφίμων, αλλά και η επαναλαμβανόμενη απαίτηση κατανάλωσης των ίδιων γευμάτων αποτελούν συμπεριφορές που μπορούν να περιορίσουν σημαντικά τη διατροφική ποικιλία.
Ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσιάζει το γεγονός ότι η αποδοχή ενός τρόφιμου δεν είναι πάντοτε σταθερή, καθώς ένα παιδί μπορεί να καταναλώνει ευχάριστα ένα γεύμα για αρκετές ημέρες και στη συνέχεια να το απορρίπτει χωρίς εμφανή αιτία. Η κατανόηση αυτών των συμπεριφορών απαιτεί μια ευρύτερη προσέγγιση, η οποία λαμβάνει υπόψη όχι μόνο τα χαρακτηριστικά των τροφίμων και τις αισθητηριακές αντιδράσεις του παιδιού, αλλά και τις προηγούμενες εμπειρίες του, την αναπτυξιακή του πορεία και το οικογενειακό περιβάλλον. Οι Wolstenholme et al. (2020), μέσα από τη συστηματική ανασκόπηση ποιοτικών μελετών, αναδεικνύουν ακριβώς αυτή την πολυδιάστατη φύση της παιδικής διατροφικής επιλεκτικότητας και τη σημαντική επίδρασή της στην καθημερινότητα τόσο των παιδιών όσο και των γονέων τους.
Γιατί ένα παιδί τρώει ένα τρόφιμο σήμερα και το απορρίπτει αύριο;
«Μα αφού χθες το έτρωγε με ευχαρίστηση, γιατί σήμερα δεν θέλει ούτε να το βλέπει;» Πρόκειται για μία από τις συχνότερες απορίες των γονέων που αντιμετωπίζουν την επιλεκτική διατροφική συμπεριφορά των παιδιών τους. Ένα τρόφιμο που μέχρι πρόσφατα αποτελούσε αγαπημένη επιλογή μπορεί ξαφνικά να απορρίπτεται, ενώ ένα γεύμα που καταναλωνόταν καθημερινά μπορεί να χάσει το ενδιαφέρον του παιδιού. Το φαινόμενο αυτό δεν εξηγείται απαραίτητα από το πείσμα ή την επιθυμία του παιδιού να αντιδράσει στους γονείς του. Η αποδοχή ενός τρόφιμου είναι μια σύνθετη διαδικασία, η οποία επηρεάζεται από πολλούς παράγοντες που αλληλεπιδρούν μεταξύ τους.
Αναπτυξιακές μεταβολές και τροφική νεοφοβία
Κατά την παιδική ηλικία, οι διατροφικές προτιμήσεις δεν είναι σταθερές, αλλά διαμορφώνονται σταδιακά μέσα από την ανάπτυξη και τις επαναλαμβανόμενες εμπειρίες με τα τρόφιμα. Ιδιαίτερα κατά τη νηπιακή και προσχολική ηλικία μπορεί να εμφανιστεί αύξηση της τροφικής νεοφοβίας, δηλαδή της απροθυμίας του παιδιού να δοκιμάσει νέα ή άγνωστα τρόφιμα. Παράλληλα, μπορεί να περιοριστεί προσωρινά η αποδοχή επιλογών που προηγουμένως ήταν ευχάριστες. Η μεταβολή αυτή σχετίζεται με τη φυσιολογική εξέλιξη των διατροφικών προτιμήσεων και δεν σημαίνει απαραίτητα ότι το παιδί έχει αναπτύξει μόνιμη αποστροφή προς το συγκεκριμένο τρόφιμο (Nicklaus, 2009).
Αισθητηριακή ευαισθησία: όταν αλλάζει η εμπειρία του ίδιου τροφίμου
Η αποδοχή ενός γεύματος δεν εξαρτάται μόνο από το είδος του τροφίμου, αλλά και από τον τρόπο με τον οποίο το παιδί αντιλαμβάνεται τα αισθητηριακά χαρακτηριστικά του. Η γεύση, η οσμή, το χρώμα, η θερμοκρασία, η υφή και η εμφάνιση μπορούν να επηρεάσουν την επιθυμία του να το καταναλώσει. Ακόμη και μικρές διαφοροποιήσεις στην παρασκευή ή στην παρουσίαση μπορεί να αλλάξουν την εμπειρία του παιδιού. Για παράδειγμα, μπορεί να αποδέχεται ένα τρόφιμο όταν είναι τραγανό, αλλά να το απορρίπτει όταν έχει μαλακώσει ή να προτιμά τα συστατικά ενός γεύματος όταν σερβίρονται ξεχωριστά και όχι αναμεμειγμένα. Επομένως, αυτό που οι ενήλικες αντιλαμβάνονται ως «το ίδιο φαγητό» δεν βιώνεται πάντοτε με τον ίδιο τρόπο από το παιδί (Dovey et al., 2008· Wolstenholme et al., 2020).
Προηγούμενες εμπειρίες και συναισθηματική σύνδεση με το φαγητό
Η σχέση του παιδιού με ένα τρόφιμο επηρεάζεται και από τις εμπειρίες που έχει συνδέσει με αυτό. Μια δυσάρεστη εμπειρία, όπως η πίεση να καταναλώσει ολόκληρη την ποσότητα, μια έντονη αντίδραση στη γεύση ή στην υφή ή ένα επεισόδιο δυσφορίας κατά τη διάρκεια του γεύματος, μπορεί να επηρεάσει τη μελλοντική του αποδοχή. Αντίστοιχα, μια ευχάριστη εμπειρία και η επαναλαμβανόμενη έκθεση σε ένα τρόφιμο μπορούν να ενισχύσουν την εξοικείωση. Η αποδοχή, επομένως, δεν καθορίζεται μόνο από το ίδιο το τρόφιμο, αλλά και από τις συνθήκες κάτω από τις οποίες το παιδί το έχει γνωρίσει και καταναλώσει (Dovey et al., 2008).
Επαναλαμβανόμενη έκθεση και εξοικείωση
Η πρώτη δοκιμή ενός τρόφιμου δεν οδηγεί απαραίτητα σε άμεση αποδοχή. Συχνά απαιτούνται επαναλαμβανόμενες, θετικές και χωρίς πίεση ευκαιρίες έκθεσης, ώστε το παιδί να εξοικειωθεί με τη γεύση, την εμφάνιση και την υφή του. Η εξοικείωση μπορεί να ενισχύσει την αποδοχή, αλλά δεν εγγυάται ότι αυτή θα παραμείνει σταθερή. Έτσι, ένα παιδί μπορεί να έχει δοκιμάσει και αποδεχθεί ένα τρόφιμο αρκετές φορές, αλλά σε μεταγενέστερη στιγμή να το απορρίψει. Η ανάπτυξη των διατροφικών προτιμήσεων είναι μια δυναμική διαδικασία, στην οποία η επανάληψη και η προηγούμενη εμπειρία διαδραματίζουν σημαντικό ρόλο (Aldridge, Dovey and Halford, 2009).
Οικογενειακό περιβάλλον και συνθήκες του γεύματος
Το περιβάλλον μέσα στο οποίο τρώει το παιδί μπορεί επίσης να επηρεάσει τη συμπεριφορά του. Η πίεση να δοκιμάσει ή να ολοκληρώσει το γεύμα, οι διαπραγματεύσεις, οι συγκρίσεις με άλλα παιδιά και η ένταση στο τραπέζι μπορούν να μετατρέψουν το φαγητό σε μια αρνητική εμπειρία. Αντίθετα, ένα ήρεμο περιβάλλον, η θετική στάση των γονέων και η δυνατότητα του παιδιού να εξοικειώνεται με τα τρόφιμα χωρίς εξαναγκασμό μπορούν να υποστηρίξουν μια πιο θετική σχέση με τη διατροφή. Οι Wolstenholme et al. (2020) αναδεικνύουν τη σημασία των γονεϊκών αντιλήψεων, των πρακτικών σίτισης και του συναισθηματικού κλίματος κατά τη διάρκεια των γευμάτων στη διαμόρφωση της εμπειρίας της παιδικής διατροφικής επιλεκτικότητας.
Προσωρινή προτίμηση, κορεσμός και επαναλαμβανόμενη κατανάλωση
Ένα παιδί μπορεί να ζητά το ίδιο τρόφιμο για αρκετές συνεχόμενες ημέρες, αλλά στη συνέχεια να χάσει το ενδιαφέρον του και να το απορρίψει. Η επαναλαμβανόμενη κατανάλωση περιορισμένων επιλογών μπορεί να οδηγήσει σε προσωρινή κόπωση απέναντι σε ένα συγκεκριμένο γεύμα ή σε μειωμένη επιθυμία για αυτό. Η συμπεριφορά αυτή συνδέεται περιγραφικά με το φαινόμενο Food Jags, δηλαδή την επαναλαμβανόμενη προτίμηση στα ίδια τρόφιμα για συγκεκριμένο χρονικό διάστημα. Ωστόσο, δεν πρέπει να θεωρείται ότι κάθε αλλαγή προτίμησης οφείλεται σε κορεσμό ή ότι αποτελεί από μόνη της ένδειξη διατροφικής διαταραχής.
Τι πρέπει τελικά να κατανοήσουν οι γονείς;
Η εναλλαγή αποδοχής και απόρριψης τροφίμων μπορεί να αποτελεί μέρος της φυσιολογικής ανάπτυξης των διατροφικών προτιμήσεων. Ωστόσο, όταν συνοδεύεται από ολοένα μικρότερη ποικιλία, συστηματική αποφυγή ολόκληρων ομάδων τροφίμων ή ενδείξεις ανεπαρκούς διατροφικής πρόσληψης, χρειάζεται αξιολόγηση. Το σημαντικό είναι να μην ερμηνεύεται κάθε άρνηση ως πείσμα, αλλά να εξετάζονται οι αισθητηριακές, αναπτυξιακές, συμπεριφορικές και περιβαλλοντικές παράμετροι που μπορεί να επηρεάζουν τη σχέση του παιδιού με το φαγητό.
Συμπέρασμα
Η παιδική διατροφική επιλεκτικότητα αποτελεί ένα πολυπαραγοντικό φαινόμενο, το οποίο δεν πρέπει να αντιμετωπίζεται απλώς ως μια παροδική ιδιοτροπία ή ως άρνηση του παιδιού να φάει. Η εμφάνισή της μπορεί να συνδέεται με την αναπτυξιακή πορεία, τις αισθητηριακές ιδιαιτερότητες, τις πρώιμες εμπειρίες σίτισης, τις οικογενειακές πρακτικές και το ευρύτερο περιβάλλον του παιδιού.
Παράλληλα, η διατροφική νεοφοβία και η επιλεκτικότητα, αν και αποτελούν διαφορετικές συμπεριφορές, μπορούν να συνυπάρχουν και να επηρεάζουν την ποικιλία και την ποιότητα της διατροφής. Ιδιαίτερη προσοχή απαιτείται όταν η αποφυγή τροφίμων είναι έντονη, επίμονη ή συνοδεύεται από διατροφικές ελλείψεις και δυσκολίες στην ανάπτυξη.
Η κατανόηση των αιτιών πίσω από την επιλεκτική συμπεριφορά αποτελεί το πρώτο βήμα για την αποτελεσματική διαχείρισή της. Η υπομονή, η επαναλαμβανόμενη έκθεση σε νέα τρόφιμα χωρίς πίεση, η θετική στάση των γονέων και η δημιουργία ενός ήρεμου οικογενειακού περιβάλλοντος κατά τη διάρκεια των γευμάτων μπορούν να συμβάλουν σταδιακά στη διεύρυνση των διατροφικών επιλογών του παιδιού.
Τελικά, ο στόχος δεν είναι να πιεστεί το παιδί να καταναλώσει συγκεκριμένα τρόφιμα, αλλά να αναπτύξει μια υγιή, ισορροπημένη και θετική σχέση με το φαγητό, η οποία θα αποτελέσει πολύτιμη βάση για τη διατροφική του συμπεριφορά στην ενήλικη ζωή.
ΔΗΛΩΣΗ ΑΠΟΠΟΙΗΣΗΣ ΕΥΘΥΝΗΣ
Το παρόν υλικό έχει αποκλειστικά ενημερωτικό και εκπαιδευτικό χαρακτήρα και δεν αποτελεί ιατρική διάγνωση ή θεραπευτική οδηγία. Δεν αντικαθιστά την εξατομικευμένη αξιολόγηση και συμβουλή ιατρού ή άλλου αρμόδιου επαγγελματία υγείας. Σε περίπτωση πάθησης, συμπτωμάτων ή λήψης φαρμακευτικής αγωγής, απαιτείται η συμβουλή του θεράποντος ιατρού πριν από οποιαδήποτε αλλαγή στη διατροφή, στην άσκηση ή στη θεραπεία.
Φωτογραφία: istock / Βιβλιογραφική Αναφορά
1. Aldridge, V., Dovey, T.M. and Halford, J.C.G. (2009) ‘The role of familiarity in dietary development’, Developmental Review, 29(1), pp. 32–44. Available at: https://doi.org/10.1016/j.dr.2008.11.001.
2. Conti, M.V. et al. (2026) ‘Unlocking the link: Exploring the association between food selectivity and health outcome in autism spectrum disorder—A systematic review’, Nutrition Reviews, 84(3), pp. 584–599. Available at: https://doi.org/10.1093/nutrit/nuaf052.
3. del Campo, C., Bouzas, C. and Tur, J.A. (2025) ‘Risk factors and consequences of food neophobia and pickiness in children and adolescents: A systematic review’, Foods, 14(1), Article 69. Available at: https://doi.org/10.3390/foods14010069.
4. Dovey, T.M., Staples, P.A., Gibson, E.L. and Halford, J.C.G. (2008) ‘Food neophobia and “picky/fussy” eating in children: A review’, Appetite, 50(2–3), pp. 181–193. Available at: https://doi.org/10.1016/j.appet.2007.09.009.
5. Nicklaus, S. (2009) ‘Development of food variety in children’, Appetite, 52(1), pp. 253–255. Available at: https://doi.org/10.1016/j.appet.2008.09.018.
6. Taylor, C.M. and Emmett, P.M. (2019) ‘Picky eating in children: Causes and consequences’, Proceedings of the Nutrition Society, 78(2), pp. 161–169. Available at: https://doi.org/10.1017/S0029665118002586.
7. Taylor, C.M., Wernimont, S.M., Northstone, K. and Emmett, P.M. (2015) ‘Picky/fussy eating in children: Review of definitions, assessment, prevalence, and dietary intakes’, Appetite, 95, pp. 349–359. Available at: https://doi.org/10.1016/j.appet.2015.07.026.
8. Wolstenholme, H., Kelly, C., Hennessy, M. and Heary, C. (2020) ‘Childhood fussy/picky eating behaviours: A systematic review and synthesis of qualitative studies’, International Journal of Behavioral Nutrition and Physical Activity, 17, Article 2. Available at: https://doi.org/10.1186/s12966-019-0899-x.