Μπορεί η σύγχρονη ψυχιατρική επιστήμη να προβλέψει την ψύχωση πριν εκδηλωθεί, μέσα από την μελέτη της ομιλίας; Και κυρίως, μπορεί να παρέμβει εγκαίρως ώστε να αλλάξει την πορεία της σοβαρής αυτής ψυχικής διαταραχής;
Τα κρίσιμα αυτά ερωτήματα βρίσκονται στο επίκεντρο της πρωτοποριακής έρευνας του Δρ. Lena Palaniyappan, κορυφαίου καθηγητή Ψυχιατρικής στο Πανεπιστήμιο McGill, στον Καναδά, και επικεφαλής της διεθνούς ερευνητικής πρωτοβουλίας DISCOURSE in Psychosis.
Πρόκειται για μια σημαντική πρωτοβουλία που ξεκίνησε το 2021 και σήμερα αριθμεί 390 ερευνητές από έξι ηπείρους. Με την αξιοποίηση της τεχνητής νοημοσύνης, οι ερευνητές μελετούν τους εγκεφαλικούς μηχανισμούς που συνδέονται με τις γλωσσικές μεταβολές του λόγου, χρησιμοποιώντας σύγχρονες τεχνικές νευροαπεικόνισης.
Στην ψύχωση, η αποδιοργάνωση του λόγου, η απώλεια της συνοχής, οι ασύνδετοι συνειρμοί και η δυσκολία διατήρησης ενός σταθερού νοηματικού ειρμού, αποτελεί ένα σημαντικό κλινικό εύρημα. Μάλιστα, ενδέχεται να εμφανιστεί πολύ πριν γίνουν αντιληπτά άλλα συμπτώματα της διαταραχής.
Μακροπρόθεσμος στόχος των ερευνητών είναι να εντοπιστούν δείκτες και να δημιουργηθεί μια διεθνής βάση δεδομένων ομιλίας, προκειμένου να μελετηθούν συστηματικά οι γλωσσικές μεταβολές που συνδέονται με τις ψυχωτικές διαταραχές.
Ο Δρ. Palaniyappan επιχειρεί κάτι πραγματικά καινοτόμο: να μετατοπίσει το επίκεντρο της ψυχιατρικής από την αντιμετώπιση της νόσου μετά την εμφάνισή της, στην έγκαιρη αναγνώριση των ενδείξεων που προηγούνται. Η βασική του θέση είναι σαφής: «Δεν μπορούμε να προλάβουμε αυτό που δεν μπορούμε να προβλέψουμε».
Δρ. Lena Palaniyappan, Καθηγητής Ψυχιατρικής στο Πανεπιστήμιο McGill και διευθυντής του Κέντρου Αριστείας για την Ψυχική Υγεία των Νέων του Ερευνητικού Κέντρου Douglas, στο Μόντρεαλ.
Στη συνέντευξη που παραχώρησε στο iatropedia.gr, ο διακεκριμένος Ψυχίατρος μιλά για τις δυνατότητες και τους περιορισμούς της τεχνητής νοημοσύνης στην ανάλυση του λόγου αλλά και για το μεγάλο στοίχημα της σύγχρονης ψυχιατρικής: να περάσει από την απλή διαχείριση της ψύχωσης στην ουσιαστική αλλαγή της πορείας της, μέσα από την έγκαιρη αναγνώριση και παρέμβαση.
«Ο λόγος είναι το μόνο μέρος της σκέψης που μπορούμε πραγματικά να ακούσουμε. Εκείνο ωστόσο που φαίνεται να έχει σημασία δεν είναι μια μεμονωμένη πρόταση που εκτρέπεται από την πορεία της, αλλά μια σταδιακή και επίμονη μεταβολή στον τρόπο με τον οποίο συνδέονται μεταξύ τους οι ιδέες. Και συχνά, οι οικογένειες είναι που αντιλαμβάνονται πρώτες αυτή τη μεταβολή, πολύ πριν χρησιμοποιήσει κανείς τη λέξη «ψύχωση», αναφέρει χαρακτηριστικά ο Δρ. Palaniyappan.
Διαβάστε ολόκληρη τη συνέντευξη.
ΕΡ: Θα μπορούσε ο τρόπος με τον οποίο μιλά ένας άνθρωπος να λειτουργήσει ως πρώιμος δείκτης ότι κάτι αλλάζει στον εγκέφαλό του, προτού ακόμη το αντιληφθεί ο ίδιος ή το περιβάλλον του;
L.P. : Ο λόγος είναι το μόνο μέρος της σκέψης που μπορούμε πραγματικά να ακούσουμε. Αυτό είναι το μεγάλο του πλεονέκτημα, αλλά και το μεγάλο του μειονέκτημα, καθώς όλοι μας λέμε πράγματα που δεν οδηγούν πουθενά, ιδίως προτού πιούμε τον πρωινό μας καφέ.
Εκείνο που φαίνεται να έχει σημασία δεν είναι μια μεμονωμένη πρόταση που εκτρέπεται από την πορεία της, αλλά μια σταδιακή και επίμονη μεταβολή στον τρόπο με τον οποίο συνδέονται μεταξύ τους οι ιδέες. Και συχνά, οι οικογένειες είναι που αντιλαμβάνονται πρώτες αυτή τη μεταβολή, πολύ πριν χρησιμοποιήσει κανείς τη λέξη «ψύχωση».
Επομένως, ναι, ο λόγος θα μπορούσε κάλλιστα να εξελιχθεί σε πρώιμο δείκτη. Θα ήμουν, ωστόσο, επιφυλακτικός στο να τον χαρακτηρίσω ήδη προειδοποιητικό σημάδι. Μπορούμε να εντοπίσουμε αυτές τις αλλαγές με αξιοπιστία σε επίπεδο ομάδων πληθυσμού· το να προβλέψουμε, όμως, την πορεία ενός συγκεκριμένου ανθρώπου μέσα από μερικές συνομιλίες εξακολουθεί να ξεπερνά τις σημερινές μας δυνατότητες.
ΕΡ: Πόσο κοντά βρισκόμαστε στη δυνατότητα να αναγνωρίζουμε αξιόπιστα τα πρώιμα σημάδια μιας ψυχωτικής διαταραχής μέσα από μια απλή συνομιλία; Και πόσο υπαρκτός είναι ο κίνδυνος μιας εσφαλμένης ψυχιατρικής διάγνωσης;
L.P. : Είμαστε πιο κοντά απ’ ό,τι ήμασταν παλαιότερα, αλλά σαφώς πιο μακριά απ’ όσο αφήνουν να εννοηθεί οι τίτλοι των δημοσιευμάτων. Η πιο ειλικρινής αναλογία είναι εκείνη του θερμομέτρου: ένα απλό και χρήσιμο εργαλείο, το οποίο, όμως, δεν μπορεί από μόνο του να μας πει τι ακριβώς συμβαίνει στον οργανισμό.
Ο κίνδυνος που επισημαίνετε είναι εκείνος που με απασχολεί περισσότερο. Ένας ψυχίατρος χωρίς ιδιαίτερη εξοικείωση με την ποίηση, αν διαβάσει για πρώτη φορά τα ποιήματα της φετινής νομπελίστριας Anne Carson, θα μπορούσε κάλλιστα να υποψιαστεί διαταραχή της σκέψης. Ο ασυνήθιστος λόγος, άλλωστε, αποτελεί οικείο πεδίο για τους ποιητές, τους δίγλωσσους ανθρώπους, τους εξαντλημένους εφήβους, αλλά και για οποιονδήποτε προσπαθεί να επικοινωνήσει σε μια τρίτη γλώσσα με έναν άγνωστο μέσα σε ένα ιατρείο.
Ακριβώς γι’ αυτόν τον λόγο έχει σχεδιαστεί με αυτόν τον τρόπο η διεθνής πρωτοβουλία DISCOURSE, η οποία αριθμεί περίπου 390 μέλη σε έξι ηπείρους. Ένα μοντέλο που θα εκπαιδευόταν αποκλειστικά σε αγγλόφωνους φοιτητές θα κατέληγε πολύ εύκολα να συγχέει τη διαφορετικότητα με την ψυχοπαθολογία.
ΕΡ: Η ψύχωση εκδηλώνεται συχνά σε μια ιδιαίτερα κρίσιμη περίοδο της ζωής: στη μετάβαση από την εφηβεία στην ενηλικίωση. Πόσο διαφορετική θα μπορούσε να είναι η ζωή ενός νέου ανθρώπου εάν η διαταραχή εντοπιζόταν αρκετά έγκαιρα;
L.P. :Η διαφορά μπορεί να είναι τεράστια. Τα δύο πρώτα χρόνια μετά την έναρξη της διαταραχής είναι καθοριστικά: τότε κρίνεται αν η εκπαίδευση, οι φιλίες και η επαγγελματική πορεία ενός νέου ανθρώπου θα διατηρηθούν ή αν θα αρχίσουν σταδιακά να καταρρέουν. Και αυτά είναι εξαιρετικά δύσκολο να ανακτηθούν εκ των υστέρων.
Αυτό που χρειάζεται να αλλάξει είναι πολύ λιγότερο εντυπωσιακό από την ίδια την επιστημονική πρόοδο: μικρότερες λίστες αναμονής, μία ενιαία είσοδος στο σύστημα αντί για έξι διαδοχικές παραπομπές και υπηρεσίες που δεν διακόπτουν την παρακολούθηση ενός νέου ανθρώπου μόλις συμπληρώσει το δέκατο όγδοο έτος της ηλικίας του — μια ηλικία κατά την οποία, από βιολογική άποψη, δεν συμβαίνει απολύτως τίποτα μαγικό.
Η έγκαιρη παρέμβαση δεν είναι ακριβή, τουλάχιστον με τα δεδομένα της ιατρικής. Απλώς δεν είναι της μόδας να χρηματοδοτείς κάτι του οποίου τα οφέλη θα φανούν μία δεκαετία αργότερα, σε έναν άλλο προϋπολογισμό.
Είναι επίσης σημαντικό να θυμόμαστε ότι, σε ολόκληρο τον κόσμο, οι υπηρεσίες ψυχικής υγείας βρίσκονται υπό τεράστια πίεση, επειδή δεν διαθέτουμε θεραπείες που να οδηγούν σε οριστική ίαση. Έτσι, η έξοδος ενός ανθρώπου με διαγνωσμένη ψυχική διαταραχή από μια κλινική συχνά αποτελεί περισσότερο μια διοικητική διεκπεραίωση παρά μια ουσιαστική ολοκλήρωση της θεραπευτικής του πορείας.
ΕΡ: Πόσο κοντά βρισκόμαστε σε μια εποχή κατά την οποία οι συνομιλίες μας θα μπορούν να χρησιμοποιούνται για την αξιολόγηση της ψυχικής μας υγείας;
L.P. : Από τεχνολογική άποψη, βρισκόμαστε πιο κοντά απ’ όσο θα ήθελαν οι περισσότεροι. Από ηθική άποψη, όμως, απέχουμε ακόμη πολύ.
Τα δύσκολα ερωτήματα δεν αφορούν τόσο την ακρίβεια της τεχνολογίας, όσο το ποιος θα έχει στην κατοχή του τις ηχογραφήσεις, ποιος θα έχει το δικαίωμα να τις ερμηνεύει και τι θα συμβαίνει στον άνθρωπο που θα βρεθεί αντιμέτωπος με ένα ψευδώς θετικό αποτέλεσμα.
Θα ήθελα ένα τέτοιο εργαλείο να μπορεί να ενεργοποιείται και να απενεργοποιείται από τον ίδιο τον ασθενή και τα αποτελέσματά του να αξιολογούνται από έναν κλινικό γιατρό, όχι από μια ασφαλιστική εταιρεία ή έναν εργοδότη.
Η δική μου φιλοδοξία είναι πιο περιορισμένη: δεν επιδιώκω μια φωνή που θα μας κρίνει, αλλά μια δεκάλεπτη συνομιλία μέσα σε ένα ιατρείο, η οποία θα αποκαλύπτει στον κλινικό γιατρό κάτι που διαφορετικά δεν θα μπορούσε να διακρίνει.
ΕΡ: Τι χρειάζεται να αλλάξει ριζικά στην ψυχιατρική, ώστε από την απλή αντιμετώπιση των συμπτωμάτων να οδηγηθούμε σε μια ουσιαστική κατανόηση του ανθρώπου που ζει με την ψυχική νόσο;
L.P. : Μια ψυχική νόσος δεν συμβουλεύεται τον πίνακα περιεχομένων μας προτού μας επισκεφθεί· δεν έχει την παραμικρή αντίληψη ότι η βιολογία, η ψυχολογία και οι κοινωνικές επιστήμες αποτελούν ξεχωριστά πανεπιστημιακά τμήματα, με διαφορετικά επιστημονικά περιοδικά και διαφορετικές επιτροπές χρηματοδότησης ερευνητικών προγραμμάτων.
Έχουμε γίνει εξαιρετικά καλοί στην περιγραφή των συμπτωμάτων, αλλά πολύ λιγότερο αποτελεσματικοί στην εξήγηση του γιατί ένας συγκεκριμένος άνθρωπος, μέσα στις ιδιαίτερες συνθήκες της ζωής του, έφτασε να τα εμφανίσει.
Αυτό που πρέπει να αλλάξει είναι κυρίως θεσμικό και όχι τόσο διανοητικό: χρειαζόμαστε μια εκπαίδευση που να μην αναγκάζει τους νέους επιστήμονες να επιλέξουν από τόσο νωρίς ανάμεσα στο μόριο και στο νόημα. Και χρειαζόμαστε την προθυμία να αντιμετωπίζουμε την προσωπική αφήγηση του ασθενούς για τη δική του εμπειρία ως επιστημονικό δεδομένο και όχι ως κάτι απλώς διακοσμητικό.
ΕΡ: Ποια είναι η σημαντικότερη επιστημονική ανακάλυψη που θα ελπίζατε να έχετε επιτύχει μέσα στην επόμενη δεκαετία;
L.P. : Κάτι εντελώς πεζό και καθόλου εντυπωσιακό. Θα ήθελα να έχουμε στη διάθεσή μας ένα αξιόπιστο μέτρο της νοητικής αποδιοργάνωσης, το οποίο ένας κλινικός γιατρός θα μπορεί να εφαρμόζει μέσα σε δέκα λεπτά, το οποίο θα έχει την ίδια σημασία στην Αθήνα και στο Μόντρεαλ και θα μπορεί πράγματι να προβλέπει τη μετέπειτα πορεία ενός ανθρώπου.
Χωρίς ένα τέτοιο εργαλείο, οι μελέτες για την πρόληψη καθίστανται σχεδόν αδύνατες, διότι σήμερα δεν μπορούμε να μετρήσουμε με αξιοπιστία εκείνο ακριβώς που ισχυριζόμαστε ότι προσπαθούμε να προλάβουμε.
Το ρεαλιστικό έπαθλο είναι η αναβολή της εμφάνισης της διαταραχής, όσο περιμένουμε μια θεραπεία. Ακόμη και αν καταφέρουμε να καθυστερήσουμε την εκδήλωσή της κατά μερικά χρόνια ή να μετριάσουμε τη βαρύτητά της, θα έχουμε αλλάξει τη ζωή πάρα πολλών ανθρώπων. Ακόμη κι αν ένα τέτοιο αποτέλεσμα δεν προσφέρεται για έναν ιδιαίτερα εντυπωσιακό τίτλο στα μέσα ενημέρωσης.
Φωτογραφία iStock