Γράφει η Δρ. Χρύσα Αποστολούμη, MSc in Bioethics, Ερευνήτρια, ΠΜΣ «Βιοηθική», Σχολή Επιστημών Υγείας, Τμήμα Ιατρικής, Δ.Π.Θ.
Η ιστορία των πανδημιών δεν είναι μόνο μια ιστορία ιών και βακτηρίων, αλλά και μια συνεχής δοκιμασία της ανθρώπινης ηθικής. Οι μεταδοτικές ασθένειες απειλούν την ανθρωπότητα από τότε που άρχισαν να οργανώνονται οι πρώτες ανθρώπινες κοινωνίες, με τις επιδημίες και τις πανδημίες να λειτουργούν ως «Ηθικά Εργαστήρια», των κοινωνιών που μεταμορφώνονται και δοκιμάζονται μέσα απο τον θάνατο, που όταν αυτός γίνεται μαζικός αλλά και τυχαίος, οι «αρμοί» της κοινωνικής ηθικής είτε σφίγγουν από αλληλεγγύη είτε διαλύονται από φόβο.
Οι πανδημίες δεν είναι απλώς βιολογικά – ιατρικά γεγονότα, αλλά μπορούν να χαρακτηριστούν ως «Κοινωνικοί Επιταχυντές» των τάσεων που κυοφορεί μια κοινωνία ή ακόμη και ως «Ηθικά Κόσκινα», τα οποία δοκιμάζουν τις αξίες των ανθρώπων μπροστά στον κίνδυνο της επιβίωσης και αφήνουν στη επιφάνεια τόσο τον ηρωισμό όσο και τον κοινωνικό στιγματισμό.
Σε στιγμές ακραίου φόβου κατά τη διάρκεια μια πανδημίας, οι σταθερές της ανθρώπινης ηθικής κλονίζονται, οι κοινωνίες εγκλωβίζονται και αναγκάζονται να επιλέξουν ανάμεσα σε ατομικές ελευθερίες και στη συλλογική – δημόσια ασφάλεια, ενώ η ανθρωπότητα βρίσκεται σε αέναη πάλη ανάμεσα στην αλληλεγγύη και τον ατομικισμό.
Η ιστορία των πανδημιών, η οποία λειτούργησε ως μεγεθυντικός φακός των κοινωνιών από όπου πέρασε, από τον Λοιμό των Αθηνών (430 π.Χ.), μέχρι και την COVID-19 (2019-2023), δείχνει ότι η επιβίωση απαιτεί συλλογική πειθαρχία. Η ανθρώπινη ηθική κατά την εξέλιξη μιας πανδημίας συχνά κινείται μεταξύ δύο πόλων, της Δεοντολογίας (τήρηση κανόνων και δικαιωμάτων ανεξαρτήτως αποτελέσματος) και του Ωφελιμισμού (η επιλογή που φέρνει το μεγαλύτερο καλό για τον μέγιστο αριθμό ανθρώπων), με τα ηθικά διλήμματα να ταλανίζουν την ανθρωπότητα από την αρχαιότητα μέχρι σήμερα σε τρεις βασικούς άξονες:
- Ωφελιμισμός απέναντι στα ανθρώπινα δικαιώματα: Είναι ηθικό να κοστολογούμε τη ζωή με βάση τα έτη που απομένουν;
- Το καθήκον της φροντίδας απέναντι στο δικαίωμα στην αυτοσυντήρηση: είναι ανήθικο να αρνηθείς να εργαστείς χωρίς μάσκα και στολή;
- Κοινωνικό στίγμα – περιθωριοποίηση απέναντι στη Δημόσια ασφάλεια: η προστασία της κοινότητας δικαιολογεί την καταστροφή της κοινωνικής ζωής ενός ατόμου.
Μπορεί η ηθική να επιβιώσει όταν ο ασθενής αντιμετωπίζεται ως «βιολογική απειλή» και όχι ως άνθρωπος που υποφέρει;
Παρα την όποια τεχνολογική πρόοδο η «μηχανή» της ανθρώπινης αντίδρασης σε μια πανδημία φαίνεται να ακολουθεί τους ίδιους κανόνες, υπενθυμίζοντάς μας ότι η ελευθερία μας είναι άρρηκτα συνδεδεμένη με την ευθύνη μας απέναντι στον διπλανό μας, διότι μια κρίση υγειάς μετατρέπεται γρήγορα σε κρίση εμπιστοσύνης όχι μόνο προς τους θεσμούς αλλά και προς τους συνανθρώπους μας.
Η αδιάλειπτη δοκιμασία της ανθρώπινης ηθικής μέσα από τα «ηθικά εργαστήρια» των πανδημιών της ιστορίας της ανθρωπότητας, καταδεικνύει ότι η μάχη με τον ιούς και τα βακτήρια δίνεται εκτός των νοσοκομείων και μέσα στη συνείδηση του κάθε ανθρώπου: θα διαλέξει τον φόβο που απομονώνει ή την ευθύνη που συνδέει; Η ανθρώπινη Ηθική δεν κρίνεται από το αν θα νικήσουμε τον ιό (αυτό θα το κάνει η επιστήμη), αλλά από το ποιοι θα είμαστε όταν ο ιός θα έχει πια φύγει.
Φωτογραφία: istock