Μια νέα προσέγγιση για την προετοιμασία απέναντι σε ενδεχόμενη επόμενη πανδημία προτείνει διεθνής επιτροπή ειδικών, επιχειρώντας να απαντήσει στο εξής κρίσιμο ερώτημα: τι χρειάζεται ώστε τα σχέδια που υπάρχουν στα χαρτιά να προστατεύουν πραγματικά τους ανθρώπους όταν ξεσπά μια μεγάλη υγειονομική κρίση;
Πρόκειται για τη νέα έκθεση της NUS–Lancet PRIME Commission παρουσιάστηκε στις 21 Σεπτεμβρίου 2026 στη Νέα Υόρκη, στο περιθώριο της 81ης Γενικής Συνέλευσης του ΟΗΕ. Η Επιτροπή δημιουργήθηκε από το National University of Singapore και το The Lancet και προτείνει να διευρυνθεί ο τρόπος με τον οποίο αντιλαμβανόμαστε την πανδημική ετοιμότητα.
Το βασικό μήνυμα είναι ότι η επιτήρηση των λοιμώξεων, τα εργαστήρια, τα αποθέματα υλικών και τα σχέδια έκτακτης ανάγκης παραμένουν βέβαια απαραίτητα. Δεν αρκούν όμως από μόνα τους, εάν σε μια πραγματική κρίση μεγάλα τμήματα του πληθυσμού δεν μπορούν να έχουν πρόσβαση στην περίθαλψη, στην οικονομική στήριξη, στην αξιόπιστη ενημέρωση ή στα εμβόλια.
Το επιδημιολογικό μοντέλο για μια μελλοντική πανδημία γρίπης Α
Ένα από τα πιο εντυπωσιακά ευρήματα της έκθεσης προέρχεται από επιδημιολογική μοντελοποίηση για μια υποθετική μελλοντική πανδημία γρίπης Α.
Στο σενάριο που εξέτασαν οι ερευνητές, χωρίς την ταχεία ανάπτυξη αποτελεσματικού εμβολίου οι θάνατοι θα μπορούσαν να φτάσουν τα 58,5 εκατομμύρια παγκοσμίως. Εάν όμως ένα εμβόλιο αναπτυσσόταν γρήγορα, ο αριθμός αυτός υπολογίστηκε ότι θα μπορούσε να μειωθεί στα 23,9 εκατομμύρια, δηλαδή κατά περίπου 59%.
Η διαθεσιμότητα του εμβολίου, ωστόσο, δεν ήταν ο μόνος παράγοντας που επηρέαζε την έκβαση. Το μοντέλο εξέτασε και τον τρόπο με τον οποίο θα μοιράζονταν οι διαθέσιμες δόσεις μεταξύ των χωρών.
Εάν η κατανομή γινόταν με βάση το μέγεθος του πληθυσμού και όχι την αγοραστική δύναμη κάθε χώρας, θα μπορούσαν να αποφευχθούν επιπλέον 2,7 εκατομμύρια θάνατοι παγκοσμίως, με σημαντικό όφελος κυρίως για χώρες μεσαίου εισοδήματος.
Η μοντελοποίηση ανέδειξε και έναν ακόμη παράγοντα: την εμπιστοσύνη στα εμβόλια. Μέτρα που θα αύξαναν την αποδοχή του εμβολιασμού θα μπορούσαν, σύμφωνα με το ίδιο υποθετικό σενάριο, να αποτρέψουν άλλους 1,9 εκατομμύρια θανάτους. Οι αριθμοί αυτοί δεν αποτελούν πρόβλεψη για το τι θα συμβεί σε μια επόμενη πανδημία, αλλά εκτιμήσεις ενός μοντέλου που δείχνει πόσο μπορούν να αλλάξουν τα αποτελέσματα ανάλογα με τις αποφάσεις που λαμβάνονται.
Τι έδειξε η εμπειρία της Covid-19
Η έκθεση δεν βασίστηκε μόνο σε μαθηματικά μοντέλα. Η Επιτροπή συγκέντρωσε στοιχεία από 20 χώρες, συνομιλώντας με ανθρώπους από κυβερνήσεις, κοινωνικούς φορείς και τον ιδιωτικό τομέα. Παράλληλα, πραγματοποίησε έξι ανασκοπήσεις της διαθέσιμης γνώσης και εξέτασε διαφορετικά πιθανά σενάρια μελλοντικών κρίσεων.
Από αυτή την έρευνα εντοπίστηκαν πέντε βασικές αδυναμίες που μπορούν να αφήσουν ανθρώπους απροστάτευτους:
- η οικονομική ανασφάλεια που δυσκολεύει την κάλυψη ακόμη και βασικών αναγκών
- η ανεπαρκής ή υπερπλήρης στέγαση,
- τα διοικητικά εμπόδια στην πρόσβαση σε υγειονομική και κοινωνική φροντίδα,
- η έλλειψη εμπιστοσύνης στους θεσμούς και στις πληροφορίες για την υγεία
- και, τέλος, τα εύθραυστα συστήματα υγείας και κοινωνικής προστασίας.
Έτσι, ένας άνθρωπος μπορεί θεωρητικά να γνωρίζει ότι πρέπει να απομονωθεί, αλλά να μην έχει χώρο στο σπίτι του. Ένας εργαζόμενος μπορεί να μην μπορεί να μείνει σπίτι χωρίς να χάσει το εισόδημά του. Άλλοι μπορεί να δυσκολεύονται να λάβουν κοινωνική στήριξη ή ακόμη και να κατανοήσουν τις οδηγίες υγείας λόγω γλωσσικών και άλλων εμποδίων.
Από τα σχέδια στα χαρτιά στην πραγματική προστασία
Η PRIME Commission δεν περιορίζεται στη διαπίστωση των αδυναμιών. Παρουσιάζει συστάσεις, βασικούς άξονες εφαρμογής και ένα νέο εργαλείο αξιολόγησης, το λεγόμενο PRIME Test, με στόχο να ελέγχεται εάν ένα σχέδιο πανδημίας μπορεί πράγματι να προστατεύσει τους ανθρώπους όταν τα συστήματα βρεθούν υπό πίεση.
Στην πράξη, οι προτάσεις κινούνται σε έξι βασικές κατευθύνσεις:
- να δοκιμάζονται τα σχέδια στην πράξη και όχι μόνο στα χαρτιά,
- να συμμετέχουν οι κοινότητες στον σχεδιασμό,
- να ενισχυθεί η διεθνής συνεργασία για εμβόλια και άλλα ιατρικά μέσα,
- να αντιμετωπιστούν εμπόδια όπως η φτώχεια, η κακή στέγαση και η αδύναμη κοινωνική προστασία,
- να οικοδομείται εμπιστοσύνη πριν από την κρίση και να υπάρχει λογοδοσία για το αν η προστασία φτάνει πράγματι σε όλους.
Το PRIME Test λειτουργεί σαν ένα «τεστ αντοχής» των σχεδίων: εξετάζει, μεταξύ άλλων:
- αν ένα μέτρο προστατεύει όχι μόνο την υγεία αλλά και το εισόδημα και την ευημερία των ανθρώπων,
- αν φτάνει σε όσους αντιμετωπίζουν οικονομικά, διοικητικά, στεγαστικά ή ψηφιακά εμπόδια,
- αν λαμβάνει υπόψη τη γνώμη των κοινοτήτων και των εργαζομένων πρώτης γραμμής
- και αν έχουν υπολογιστεί οι συνέπειές του για νοσοκομεία, κοινωνικές υπηρεσίες, επιχειρήσεις και οικογένειες.
Η λογική της Επιτροπής είναι ότι η εμπιστοσύνη και η δυνατότητα μιας κοινωνίας να ανταποκριθεί σε μια πανδημία πρέπει να χτίζονται πριν εμφανιστεί η επόμενη απειλή. Έτσι, το ερώτημα δεν είναι πλέον μόνο «έχει μια χώρα σχέδιο πανδημίας;», αλλά «όταν έρθει η κρίση, μπορεί αυτό το σχέδιο να λειτουργήσει πραγματικά για όλους;»
Φωτογραφία: istock