Η πανώλη είναι γνωστή κυρίως από τον «Μαύρο Θάνατο» του Μεσαίωνα, όμως η ιστορία της ασθένειας φαίνεται να ξεκινά πολύ νωρίτερα. Νέα επιστημονική μελέτη αποκαλύπτει ένα σημαντικό στοιχείο για την κατανόηση μιας αρχαιότερης μορφής της νόσου. Το βακτήριο της πανώλης εντοπίστηκε σε οστά προβάτου ηλικίας περίπου 4.000 ετών.
Το εύρημα προσφέρει νέα στοιχεία για το πώς η ασθένεια μπορεί να εξαπλώθηκε σε μεγάλες αποστάσεις στην Ευρασία κατά την Εποχή του Χαλκού. Η έρευνα δημοσιεύθηκε στο επιστημονικό περιοδικό Cell.
Πανώλη – Το επιστημονικό ερώτημα
Η πανώλη προκαλείται από το βακτήριο Yersinia pestis, το οποίο κατά τον Μεσαίωνα μεταδιδόταν κυρίως μέσω ψύλλων που ζούσαν σε τρωκτικά. Ωστόσο, οι επιστήμονες γνωρίζουν ότι μια παλαιότερη μορφή του βακτηρίου κυκλοφορούσε ήδη από την Εποχή του Χαλκού.
Αυτό το αρχαιότερο στέλεχος φαίνεται ότι προσέβαλε ανθρώπινους πληθυσμούς σε διάφορες περιοχές της Ευρασίας, για σχεδόν δύο χιλιετίες. Σε αντίθεση όμως με τη μεσαιωνική πανώλη, δεν μπορούσε να μεταδοθεί μέσω ψύλλων. Το γεγονός αυτό δημιουργούσε εδώ και χρόνια ένα βασικό ερώτημα για τους επιστήμονες. Με ποιον τρόπο η ασθένεια κατάφερε να εξαπλωθεί σε τόσο μεγάλες αποστάσεις;
Το εύρημα από ένα πρόβατο
Μια διεθνής ερευνητική ομάδα, στην οποία συμμετείχε ο Τέιλορ Χέρμες, αρχαιολόγος στο Πανεπιστήμιο του Άρκανσο, προσπάθησε να απαντήσει σε αυτό το ερώτημα αναλύοντας αρχαίο DNA από οστά ζώων.
Κατά την εξέταση των δειγμάτων, οι επιστήμονες εντόπισαν γενετικό υλικό του βακτηρίου Yersinia pestis σε οστά ενός εξημερωμένου προβάτου ηλικίας περίπου 4.000 ετών. Το ζώο προερχόταν από τον αρχαιολογικό χώρο Arkaim. Έναν οχυρωμένο οικισμό της Εποχής του Χαλκού στα Νότια Ουράλια Όρη, στη σημερινή Ρωσία.
Η ανακάλυψη αυτή αποτελεί την πρώτη ένδειξη παρουσίας της πανώλης σε ζώο εκείνης της περιόδου. Ενισχύει δε την υπόθεση ότι τα ζώα εκτροφής μπορεί να συνέβαλαν στη διάδοση της ασθένειας σε μεγάλες αποστάσεις.
Όπως εξηγεί ο Χέρμες: «Όταν εξετάζουμε DNA από αρχαία δείγματα ζώων, βρίσκουμε ένα πολύπλοκο γενετικό μείγμα από διαφορετικές πηγές. Αυτό δυσκολεύει την ανάλυση, αλλά μας δίνει επίσης τη δυνατότητα να εντοπίσουμε παθογόνους μικροοργανισμούς που μόλυναν τα κοπάδια και τους ανθρώπους που τα φρόντιζαν».
Πώς εξαπλώθηκε η πανώλη
Σε προηγούμενες μελέτες οι επιστήμονες είχαν εντοπίσει το ίδιο στέλεχος της πανώλης σε ανθρώπινα οστά, τα οποία βρέθηκαν χιλιάδες χιλιόμετρα μακριά μεταξύ τους. Η νέα ανακάλυψη, ωστόσο, δείχνει ότι η εξάπλωση της ασθένειας πιθανότατα δεν οφειλόταν μόνο στις μετακινήσεις ανθρώπων.
Σύμφωνα με τον Χέρμες, η πανώλη της Εποχής του Χαλκού μπορεί να εξαπλώθηκε μέσω μιας σύνθετης αλληλεπίδρασης μεταξύ ανθρώπων, ζώων εκτροφής και ενός φυσικού ξενιστή. Πιθανότατα τρωκτικών που ζούσαν στις στέπες της Ευρασίας.
Τι σημαίνουν τα ευρήματα σήμερα
Οι επιστήμονες επισημαίνουν ότι η μελέτη αρχαίων επιδημιών μπορεί να προσφέρει σημαντικά μαθήματα για τη σύγχρονη δημόσια υγεία. Η επέκταση των ανθρώπινων δραστηριοτήτων σε φυσικά οικοσυστήματα μπορεί να διαταράξει την ισορροπία τους και να αυξήσει τον κίνδυνο μετάδοσης ασθενειών από ζώα στον άνθρωπο.
Όπως σημειώνει ο Χέρμες, η κατανόηση της σχέσης ανθρώπων, ζώων και περιβάλλοντος, είναι κρίσιμη για την πρόληψη μελλοντικών επιδημιών. «Πρέπει να δείχνουμε μεγαλύτερο σεβασμό στις ισορροπίες των οικοσυστημάτων που επηρεάζουμε», τονίζει.
Φωτογραφία: istock