Υπάρχουν παιδιά που μιλούν ασταμάτητα για όσα συμβαίνουν στην καθημερινότητά τους. Υπάρχουν όμως και εκείνα που κρατούν μέσα τους τις σκέψεις, τους φόβους και τις ανησυχίες τους. Ένα παιδί μπορεί να επιστρέφει από το σχολείο, να αφήνει την τσάντα του, να κάθεται σιωπηλό και να απαντά με ένα απλό «καλά» όταν οι γονείς το ρωτούν πώς πέρασε.
Γράφει η Χρύσα Δέδε,
Νοσηλεύτρια ΕΣΥ,
Μετεκπαίδευση σε ΜΕΘ, ΕΚΠΑ Αθηνών.
Πάρεδρος στην
Εταιρεία Μελέτης Παραγόντων Κινδύνου Για Αγγειακά Νοσήματα – ΕΜΠαΚΑΝ.
Μέλος του Ομίλου Εθελοντών κατά του Καρκίνου – ΑγκαλιάΖΩ
Πίσω από αυτή τη μικρή λέξη μπορεί να κρύβεται μια συνηθισμένη κούραση, αλλά μερικές φορές και κάτι που το παιδί δυσκολεύεται να εξηγήσει.
Η συναισθηματική δυσκολία δεν εκφράζεται πάντα με κλάμα. Μπορεί να εμφανιστεί ως θυμός, απομόνωση, αλλαγή στις συνήθειες ή ακόμη και ως σωματική ενόχληση. Γι’ αυτό και η παρατήρηση της συμπεριφοράς ενός παιδιού αποτελεί σημαντικό μέρος της φροντίδας του.
Όταν το παιδί εκφράζει με τη συμπεριφορά του όσα δεν μπορεί να πει
Τα μικρότερα παιδιά δεν έχουν αναπτύξει πλήρως την ικανότητα να αναγνωρίζουν και να περιγράφουν τα συναισθήματά τους. Ένα παιδί μπορεί να αισθάνεται φόβο χωρίς να γνωρίζει γιατί φοβάται. Μπορεί να νιώθει στενοχώρια χωρίς να μπορεί να προσδιορίσει την αιτία της.
Αντί να πει «έχω άγχος», ίσως αρχίσει να θυμώνει ευκολότερα. Αντί να πει «κάτι με στενοχωρεί», μπορεί να αποφεύγει δραστηριότητες που προηγουμένως απολάμβανε. Οι αλλαγές αυτές δεν σημαίνουν απαραίτητα ότι υπάρχει κάποιο σοβαρό πρόβλημα. Όταν όμως επιμένουν ή επηρεάζουν την καθημερινότητα, αξίζουν προσοχή.
Η συναισθηματική ανάπτυξη διαφέρει από παιδί σε παιδί. Η ηλικία, η προσωπικότητα, οι οικογενειακές συνθήκες και οι εμπειρίες της καθημερινότητας επηρεάζουν τον τρόπο με τον οποίο κάθε παιδί εκφράζει όσα αισθάνεται.
Επτά σημάδια που μπορεί να κρύβουν συναισθηματική δυσκολία
1. Ξαφνική αλλαγή στη συμπεριφορά: Ένα κοινωνικό παιδί γίνεται απόμακρο ή ένα συνήθως ήρεμο παιδί εμφανίζει συχνές εκρήξεις θυμού. Οι απότομες αλλαγές στη συμπεριφορά δεν σημαίνουν απαραίτητα ότι υπάρχει ψυχολογικό πρόβλημα. Όταν όμως είναι έντονες, παρατεταμένες ή επηρεάζουν την καθημερινότητα, χρειάζονται διερεύνηση.
2. Απομόνωση από φίλους και οικογένεια: Το παιδί αποφεύγει τις παρέες, δεν επιθυμεί να συμμετέχει σε οικογενειακές δραστηριότητες ή προτιμά να περνά περισσότερο χρόνο μόνο του. Ιδιαίτερη σημασία έχει όταν αυτή η συμπεριφορά αποτελεί αλλαγή σε σχέση με τον συνηθισμένο χαρακτήρα του.
3. Αλλαγές στον ύπνο: Δυσκολία να αποκοιμηθεί, συχνοί εφιάλτες, νυχτερινά ξυπνήματα ή ασυνήθιστη υπνηλία μπορεί να συνδέονται με συναισθηματική ένταση, αλλά και με άλλες αιτίες. Ο επαρκής και ποιοτικός ύπνος είναι απαραίτητος για τη σωματική ανάπτυξη, τη συγκέντρωση και τη συναισθηματική ισορροπία των παιδιών.
4. Συχνοί πονοκέφαλοι ή πόνοι στην κοιλιά: Το άγχος μπορεί να εκδηλώνεται και σωματικά. Ορισμένα παιδιά εμφανίζουν πονοκεφάλους, κοιλιακό πόνο ή ναυτία, ιδιαίτερα σε περιόδους έντασης. Ωστόσο, τα επαναλαμβανόμενα σωματικά συμπτώματα χρειάζονται παιδιατρική αξιολόγηση και δεν πρέπει να αποδίδονται αυτόματα στην ψυχολογία.
5. Μειωμένο ενδιαφέρον για αγαπημένες δραστηριότητες: Ένα παιδί που σταματά να παίζει, να ζωγραφίζει ή να ασχολείται με όσα αγαπούσε μπορεί να περνά μια δύσκολη περίοδο. Η παρατεταμένη απώλεια ενδιαφέροντος, ιδιαίτερα όταν συνοδεύεται από άλλες αλλαγές στη διάθεση ή στη συμπεριφορά, χρειάζεται προσοχή.
6. Δυσκολίες στο σχολείο: Η μειωμένη συγκέντρωση, η πτώση της σχολικής επίδοσης ή η άρνηση να πάει σχολείο μπορεί να σχετίζονται με άγχος, μαθησιακές δυσκολίες, προβλήματα στις σχέσεις με συνομηλίκους ή άλλους παράγοντες. Ο σχολικός εκφοβισμός αποτελεί επίσης έναν παράγοντα που μπορεί να επηρεάσει σημαντικά τη συναισθηματική κατάσταση ενός παιδιού. Η συνεργασία της οικογένειας με τους εκπαιδευτικούς μπορεί να βοηθήσει στην καλύτερη κατανόηση των δυσκολιών που αντιμετωπίζει.
7. Υπερβολική ανάγκη για επιβεβαίωση: Το παιδί αναζητά συνεχώς διαβεβαιώσεις ότι οι γονείς το αγαπούν, ότι δεν θα το εγκαταλείψουν ή ότι δεν πρόκειται να συμβεί κάτι κακό. Η ανάγκη για ασφάλεια είναι φυσιολογική στην παιδική ηλικία. Όταν όμως οι ανησυχίες είναι υπερβολικές, επίμονες ή περιορίζουν τις καθημερινές δραστηριότητες, μπορεί να χρειάζεται περαιτέρω αξιολόγηση.
Κανένα από αυτά τα σημάδια δεν αποτελεί από μόνο του διάγνωση. Σημασία έχουν η διάρκεια, η ένταση, η ηλικία του παιδιού και το κατά πόσο επηρεάζεται η καθημερινή του λειτουργικότητα.
Γιατί ορισμένα παιδιά κρατούν μέσα τους όσα αισθάνονται
Οι λόγοι μπορεί να είναι πολλοί. Κάποια παιδιά φοβούνται μήπως στενοχωρήσουν τους γονείς τους. Άλλα ανησυχούν ότι δεν θα γίνουν κατανοητά ή ότι θα δεχτούν κριτική. Υπάρχουν επίσης παιδιά που δεν έχουν μάθει ακόμη να αναγνωρίζουν τα συναισθήματά τους ή χρειάζονται περισσότερο χρόνο για να εμπιστευτούν κάποιον.
Η πίεση της σχολικής καθημερινότητας, οι οικογενειακές εντάσεις, ο εκφοβισμός και οι αλλαγές στο περιβάλλον τους μπορούν επίσης να επηρεάσουν τη συναισθηματική τους κατάσταση.
Ένα διαζύγιο, μια μετακόμιση, η απώλεια ενός αγαπημένου προσώπου ή μια σημαντική αλλαγή στην οικογενειακή ζωή μπορεί να δημιουργήσουν ανασφάλεια, ακόμη και όταν το παιδί δεν το εκφράζει ανοιχτά. Δεν είναι όμως κάθε σιωπηλό παιδί δυστυχισμένο. Ορισμένα παιδιά είναι από τη φύση τους πιο εσωστρεφή και χρειάζονται προσωπικό χώρο.
Το ζητούμενο δεν είναι να αλλάξουμε τον χαρακτήρα τους, αλλά να αναγνωρίζουμε πότε κάτι διαφοροποιείται από τη συνηθισμένη συμπεριφορά τους.
Πώς μπορούν οι γονείς να βοηθήσουν το παιδί να ανοιχτεί
Η επικοινωνία δεν αρχίζει πάντα με μια ερώτηση. Μερικές φορές αρχίζει με την παρουσία. Ένα ήρεμο απόγευμα, μια βόλτα ή λίγα λεπτά κοινής δραστηριότητας μπορούν να δημιουργήσουν τις κατάλληλες συνθήκες για να ανοιχτεί ένα παιδί.
Αντί για την επίμονη ερώτηση «Τι έχεις;», ένας γονιός μπορεί να πει: «Σε βλέπω λίγο στενοχωρημένο τελευταία. Αν θέλεις να μου μιλήσεις, είμαι εδώ». Η διαφορά είναι σημαντική. Το παιδί δεν αισθάνεται ότι πρέπει να δώσει αμέσως μια απάντηση.
Εξίσου σημαντικό είναι να αποφεύγονται εκφράσεις όπως «μην κάνεις έτσι», «δεν έγινε τίποτα» ή «είσαι υπερβολικός». Αυτό που για έναν ενήλικα φαίνεται ασήμαντο, για ένα παιδί μπορεί να αποτελεί μια πραγματική δυσκολία.
Η αναγνώριση του συναισθήματος δεν σημαίνει ότι συμφωνούμε με κάθε αντίδραση. Σημαίνει ότι αποδεχόμαστε πως αυτό που αισθάνεται το παιδί είναι αληθινό για το ίδιο.
Οι γονείς μπορούν επίσης να ενθαρρύνουν την έκφραση των συναισθημάτων μέσα από το παιχνίδι, τη ζωγραφική ή την αφήγηση ιστοριών, ιδιαίτερα όταν πρόκειται για μικρότερα παιδιά.
Η σταθερότητα στην καθημερινότητα, οι προβλέψιμες συνήθειες και ο ποιοτικός χρόνος με την οικογένεια μπορούν να ενισχύσουν το αίσθημα ασφάλειας.
Ο ρόλος των επαγγελματιών υγείας στην έγκαιρη αναγνώριση
Η φροντίδα της παιδικής υγείας δεν περιορίζεται μόνο στη σωματική ανάπτυξη και στην αντιμετώπιση ασθενειών. Περιλαμβάνει και την προσοχή στις συναισθηματικές και κοινωνικές ανάγκες του παιδιού. Η Παιδιατρική Νοσηλευτική δίνει ιδιαίτερη σημασία στην παρατήρηση, στην επικοινωνία με το παιδί και στην ενημέρωση και υποστήριξη της οικογένειας.
Η αναγνώριση αλλαγών στη συμπεριφορά και η έγκαιρη αναζήτηση βοήθειας αποτελούν σημαντικές πλευρές της πρόληψης και της αγωγής υγείας. Οι νοσηλευτές, ιδιαίτερα σε παιδιατρικές, σχολικές και κοινοτικές δομές, μπορούν να συμβάλουν στην ενημέρωση των γονέων, στην αναγνώριση πιθανών ενδείξεων συναισθηματικής δυσφορίας και στην κατάλληλη παραπομπή.
Η νοσηλευτική προσέγγιση λειτουργεί συμπληρωματικά προς την παιδιατρική και την εξειδικευμένη φροντίδα ψυχικής υγείας, χωρίς να υποκαθιστά τη διάγνωση από αρμόδιο επαγγελματία.
Η πρόληψη αρχίζει πολλές φορές από την προσεκτική παρατήρηση και την έγκαιρη αναγνώριση μιας αλλαγής που διαφορετικά θα μπορούσε να περάσει απαρατήρητη.
Πότε οι αλλαγές στη συμπεριφορά χρειάζονται τη βοήθεια ειδικού
Όταν οι αλλαγές στη συμπεριφορά διαρκούν, επιδεινώνονται ή επηρεάζουν τον ύπνο, τη διατροφή, το σχολείο και τις κοινωνικές σχέσεις, είναι σημαντικό να αναζητείται καθοδήγηση από παιδίατρο ή κατάλληλο επαγγελματία ψυχικής υγείας παιδιών.
Δεν χρειάζεται να περιμένει μια οικογένεια μέχρι η κατάσταση να γίνει σοβαρή. Η έγκαιρη αναγνώριση μιας δυσκολίας μπορεί να βοηθήσει το παιδί να αποκτήσει τα κατάλληλα εργαλεία για να διαχειρίζεται τα συναισθήματά του.
Εάν το παιδί μιλήσει για αυτοτραυματισμό ή αυτοκτονία, χρειάζεται άμεση αξιολόγηση από επαγγελματία υγείας, ανεξάρτητα από το πόσο καιρό υπάρχουν τα συμπτώματα. Εάν υπάρχει άμεσος κίνδυνος για την ασφάλειά του, απαιτείται επείγουσα βοήθεια.
Η αναζήτηση επαγγελματικής υποστήριξης δεν αποτελεί ένδειξη αδυναμίας ή αποτυχίας της οικογένειας. Αντίθετα, αποτελεί μια υπεύθυνη πράξη φροντίδας.
Πώς η οικογένεια δημιουργεί ένα περιβάλλον εμπιστοσύνης και ασφάλειας
Τα παιδιά δεν χρειάζονται γονείς που έχουν απαντήσεις για τα πάντα. Χρειάζονται ανθρώπους που μπορούν να τα ακούσουν χωρίς να τα κρίνουν.
Χρειάζονται να γνωρίζουν ότι μπορούν να κάνουν λάθη, να φοβηθούν, να θυμώσουν ή να στενοχωρηθούν χωρίς να χάσουν την αγάπη και την αποδοχή της οικογένειάς τους.
Η συναισθηματική ασφάλεια χτίζεται μέσα από μικρές καθημερινές πράξεις: ένα βλέμμα, μια αγκαλιά όταν τη θέλει το παιδί, μια συζήτηση χωρίς βιασύνη και την αίσθηση ότι κάποιος είναι πραγματικά διαθέσιμος να ακούσει.
Η οικογένεια δεν μπορεί να προστατεύσει το παιδί από κάθε δυσκολία. Μπορεί όμως να του προσφέρει ένα περιβάλλον στο οποίο θα αισθάνεται ασφαλές να μοιραστεί όσα το προβληματίζουν. Γιατί πολλές φορές το πιο σημαντικό δεν είναι να κάνουμε ένα παιδί να μιλήσει.
Είναι να του δημιουργήσουμε την ασφάλεια ώστε, όταν είναι έτοιμο, να ξέρει ότι υπάρχει κάποιος που θα το ακούσει.
Επιστημονικές πηγές
Centers for Disease Control and Prevention (CDC) – Anxiety and Depression in Children. Πληροφορίες για τα συμπτώματα άγχους και κατάθλιψης στην παιδική ηλικία.
American Academy of Pediatrics (AAP) – HealthyChildren.org – HealthyChildren.org. Οδηγίες για την επικοινωνία με τα παιδιά και την αναγνώριση προβλημάτων ψυχικής υγείας.
World Health Organization (WHO) – Mental Health of Adolescents. Ψυχική υγεία, πρόληψη και προστατευτικοί παράγοντες κατά την εφηβεία.
National Health Service (NHS) – Anxiety Disorders in Children. Συμπτώματα άγχους στα παιδιά και καθοδήγηση για την αναζήτηση βοήθειας.
Φωτογραφία: istock