Η ιστορία της Ψυχιατρικής Μεταρρύθμισης στην Ελλάδα, με σημείο αναφοράς το Ψυχιατρείο Λέρου, βρέθηκε στο επίκεντρο εκδήλωσης που πραγματοποιήθηκε στην ΕΣΗΕΑ με αφορμή την παρουσίαση του βιβλίου «Ψυχιατρική Μεταρρύθμιση στην Ελλάδα. Ψυχιατρείο Λέρου. Ένα οδοιπορικό μέσα από προσωπικές μαρτυρίες», που κυκλοφορεί από τις εκδόσεις Παπαζήση.
Το βιβλίο, σε συγγραφή και επιμέλεια της ψυχολόγου Νίκης Δαρμογιάννη, συνεργάτιδας της Εταιρίας Κοινωνικής Ψυχιατρικής Π. Σακελλαρόπουλος, καταγράφει βιώματα και εμπειρίες ανθρώπων που έζησαν από κοντά τη μετάβαση από το μοντέλο του ασύλου στις κοινοτικές υπηρεσίες ψυχικής υγείας.
Κατά τη διάρκεια της εκδήλωσης αναδείχθηκαν οι σημαντικές αλλαγές που συντελέστηκαν τις τελευταίες δεκαετίες στον χώρο της ψυχικής υγείας, αλλά και οι προκλήσεις που εξακολουθούν να παραμένουν.
Η Ψυχιατρική μεταρρύθμιση είναι συνεχής διαδικασία
Οι ομιλητές εξέφρασαν προβληματισμό για τις επιπτώσεις του Ν. 5129/2024, ο οποίος αφορά την ολοκλήρωση της Ψυχιατρικής Μεταρρύθμισης και τη συγκρότηση του Εθνικού Δικτύου Υπηρεσιών Ψυχικής Υγείας.
Ιδιαίτερη έμφαση δόθηκε στην κατάργηση της τομεοποίησης, μιας βασικής αρχής της κοινοτικής ψυχιατρικής που συνδέει τις υπηρεσίες με τις τοπικές κοινωνίες και διασφαλίζει τη συνέχεια της φροντίδας των ασθενών. Παράλληλα, διατυπώθηκαν ανησυχίες για την εξίσωση δημόσιων και ιδιωτικών φορέων παροχής υπηρεσιών ψυχικής υγείας, καθώς και για τον κίνδυνο εμπορευματοποίησης της φροντίδας.
Στη συζήτηση τέθηκαν επίσης ζητήματα που απασχολούν διαχρονικά τον χώρο της ψυχικής υγείας, όπως οι ελλείψεις προσωπικού, οι καθυστερήσεις στη χρηματοδότηση δομών και υπηρεσιών και η αβεβαιότητα που αντιμετωπίζουν αρκετοί φορείς που δραστηριοποιούνται στον τομέα.
Κοινός τόπος των παρεμβάσεων ήταν ότι η Ψυχιατρική Μεταρρύθμιση δεν αποτελεί μια ολοκληρωμένη υπόθεση, αλλά μια συνεχή διαδικασία που απαιτεί διαρκή υποστήριξη και επαγρύπνηση. Όπως επισημάνθηκε, η προστασία των δικαιωμάτων των ληπτών υπηρεσιών ψυχικής υγείας, η ενίσχυση των κοινοτικών δομών και η ισότιμη πρόσβαση σε ποιοτικές υπηρεσίες παραμένουν κρίσιμες προϋποθέσεις για τη διατήρηση των κατακτήσεων των τελευταίων 35 ετών.
Ψυχιατρείο Λέρου: Από το χθες … στο σήμερα
Ιδιαίτερη αναφορά έγινε και στο ιστορικό παράδειγμα της Λέρου, το οποίο αποτέλεσε διεθνές σύμβολο των συνθηκών ιδρυματισμού στη χώρα. Όπως τονίστηκε, ο κίνδυνος επιστροφής σε πρακτικές αποκλεισμού δεν αφορά μόνο το παρελθόν, αλλά παραμένει υπαρκτός κάθε φορά που τα συστήματα ψυχικής υγείας απομακρύνονται από τον ανθρωποκεντρικό τους χαρακτήρα.
Χαρακτηριστικά, επαναλήφθηκαν τα λόγια του καθηγητή Παναγιώτη Σακελλαρόπουλου, τα οποία συνοψίζουν τη φιλοσοφία της μεταρρύθμισης:
«Δεν αλλάζουμε τη διάγνωση του ατόμου, αλλάζουμε όμως τη μοίρα του».
Λίγα λόγια για το Ψυχιατρικό Νοσοκομείο (Αποικία ψυχοπαθών) Λέρου
Από τα τέλη της δεκαετίας του 1950, παλιοί ιταλικοί στρατώνες μετατράπηκαν σε άσυλο για χιλιάδες ψυχικά ασθενείς. Τα κτίρια αυτά, με τα βαριά κάγκελα στις πόρτες και τα παράθυρα, λειτούργησαν ιστορικά περισσότερο ως «αποθήκες ψυχών» παρά ως χώροι θεραπείας.
Το σκάνδαλο που ξέσπασε διεθνώς στα τέλη της δεκαετίας του 1980 ήταν αυτό που οδήγησε τελικά στην έναρξη της ψυχιατρικής μεταρρύθμισης και της αποασυλοποίησης στην Ελλάδα. Είναι ενδεικτικό του πώς η διεθνής δημοσιογραφική έρευνα άλλαξε τη μοίρα αυτών των εγκαταστάσεων, όταν ο βρετανικός Observer τον Δεκέμβριο του 1989 δημοσίευσε το ρεπορτάζ με τίτλο «Το νησί των κολασμένων», σοκάροντας την ευρωπαϊκή κοινή γνώμη για τις συνθήκες κάτω από τις οποίες ζούσαν οι τρόφιμοι του ψυχιατρείου.
Όπως σημείωναν τα διεθνή ρεπορτάζ της εποχής και οι μαρτυρίες των πρώτων εθελοντών γιατρών που οδήγησαν στο οριστικό κλείσιμο αυτών των κολαστηρίων:
«Η εικόνα ήταν πέρα από κάθε επιστημονική ή ανθρώπινη λογική. Άνθρωποι γυμνοί, συχνά δεμένοι στα κρεβάτια τους ή περιφερόμενοι σε άθλιους, παγωμένους θαλάμους, ζούσαν σε συνθήκες απόλυτης εξαθλίωσης μέσα σε κτίρια που θύμιζαν φυλακές υψίστης ασφαλείας. Δεν υπήρχε καμία ουσιαστική ιατρική φροντίδα ή σύγχρονη θεραπευτική προσέγγιση, παρά μόνο ένας στυγνός και απάνθρωπος εγκλεισμός που είχε ως αποκλειστικό στόχο την κοινωνική απομόνωση», ανέφερε ο τύπος της εποχής.
Σήμερα, αρκετά από αυτά τα κτίρια, όπως αυτά της φωτογραφίας, παραμένουν στο νησί ως μνημεία μιας εποχής που η χώρα άργησε πολύ να αφήσει πίσω της.